Sunday, July 16, 2023

श्री थिरुआपत्सहायेश्वरर - आलंगुडी - श्री गुरु ग्रहाचे मंदिर

कुंभकोणम पासून मन्नारगुडीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर साधारण १७ किलोमीटरवर हे मंदिर आहे. नवग्रहस्थळांपैकी गुरुग्रहाचे हे स्थान आहे. साधारण २००० वर्षांपूर्वी बांधलेलं हे मंदिर आहे. श्रेष्ठ ६३ शिवभक्त जे नायनमार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, त्यांनी पुजलेल्या २७५ शिव मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. 

मुलवर (मुख्य दैवत): श्री आपत्सहायेश्वरर, श्री काशीनारायणेश्वरर 
देवी (अम्मन): श्री एलवरकुळाली, श्री उमाई अम्मन 
उत्सव मूर्ती: भगवान दक्षिणामूर्ती 
क्षेत्र वृक्ष: रेशीमसूत (तामिळ मधे पुलै) 
पवित्र तीर्थ: ब्रह्मतीर्थ, अमृत पुष्करिणी आणि १३ इतर तीर्थे 
पौराणिक नाव: विरूमपुल्लै 
स्थळांचं नाव: आलंगुडी 
जिल्हा: तंजावूर (तामिळ नाडू) 

वैशिष्ठ्ये: 
हे मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. मुख्य देवस्थान (शिवलिंग) हे स्वयंभू आहे. हे स्थळ गुरु स्थळ किंवा दक्षिणामूर्ती क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. गुरुदोषांचं परिहारस्थळ म्हणून पण प्रसिद्धआहे. 

ठळक वैशिष्ठ्ये: 
प्रत्येक वर्षी मासी महिना (तामिळ) (फेब-मार्च) मध्ये भगवान दक्षिणामूर्तींच्या मूर्तीवर विशेष अभिषेक केला जातो. गुरु ग्रह एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो तो दिवस शुभ मानला जातो. पण मासी महिन्यातला हा दिवस त्याहीपेक्षा शुभ मानला जातो. गुरु देवाचं प्रत्यक्ष दर्शन इथे नाही. पण भगवान दक्षिणामूर्तींना इथे गुरु म्हणून मानलं जातं कारण ह्या ठिकाणी त्यांनी सनकादि मुनींना उपदेश दिला. किंबहुना गुरुपरंपरेमध्ये दक्षिणामूर्तींना आदिगुरु मानलं जातं. 

दोन कारणांमुळे ह्या स्थळाला आलंगुडी म्हणलं जातं. १) काळं रेशीमसूत हे इथलं क्षेत्र वृक्ष आहे २) समुद्रमंथनातून निर्माण झालेलं विष प्राशन केल्यावर भगवान शिव इथे येऊन बसले. 

हे पंचारण्य स्थळांपैकी एक आहे. थिरुवदैमुरुथुर येथील भगवान महालिंगेश्वरांचे हे परिवार स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. इथे एका स्वतंत्र देवस्थानामध्ये शेळीचे शिर असलेल्या दक्षाची (श्री पार्वती देवीचे पिता) मूर्ती आहे. दक्षाने केलेल्या यज्ञावेळी आपल्या पतीचा अपमान सहन न झाल्याने जेव्हा श्री सतीने (दक्षाची पुत्री) यज्ञकुंडात उडी घेऊन आपली आहुती दिली त्यावेळी भगवान शिवांचे सेनापती श्री वीरभद्र ह्यांनी दक्षाचा शिरच्छेद केला. श्री पार्वती देवीच्या विनंतीवरून भगवान शिवांनी शेळीचे शिर लावून दक्षाला जीवदान दिले. 

श्री अंबिका (म्हणजेच श्री पार्वती देवी) हिचे येथे स्वतंत्र देवस्थान आहे. शुक्रवारी येथे विशेष पूजा केली जाते. 

हिंदू धर्मानुसार माणसाचा पहिला गुरु म्हणजे त्याची माता, दुसरा गुरु म्हणजे पिता आणि तिसरा गुरु म्हणजे गुरु (जो गुरुकुलात शिकवतो म्हणजेच भगवान दक्षिणामूर्ती). म्हणूनच इथे ह्याच क्रमाने पार्वती (माता), भगवान शिव (पिता) आणि भगवान दक्षिणामूर्ती (गुरु) ह्यांची देवस्थाने आहेत. 

आख्यायिका: 

१) अमूथोहर ह्या मुकुंद चक्रवर्ती राजाच्या मंत्र्याने हे मंदिर बांधलं, पण आपलं पुण्य मात्र त्याने आपल्याकडेच ठेवलं. राजाला हे न रुचल्याने त्याने मंत्र्याचा शिरच्छेद केला. राजसभेमध्ये मंत्र्याच्या नावाचा प्रतिसाद उमटला. राजावर ब्रह्महत्येचा दोष आला. ह्या मंदिरात उपासना करून त्याने ह्या दोषाचे निवारण केले. 

२) येथील सुंदर मूर्ती नायनार ह्यांच्या मूर्तीवर चेचक रोग (स्मॉल पॉक्स) झाल्याची चिन्हं आहेत. त्याची आख्यायिका अशी आहे. अन्य मूर्तींसमवेत ही मूर्ती पण थिरुवरुर येथील राजाने आलंगुडीवरून थिरुवरुरला नेली आणि तो परत द्यायला तयार नव्हता. आलंगुडी येथील पुजाऱ्याने युक्ती लढवली. त्याने मूर्तीला एका कापडात बांधलं आणि जेव्हा द्वारपालांनी अडवलं त्यावेळी त्याने आपण चेचक रोग झालेल्या लहान मुलाला घेऊन जात आहोत असे सांगितले. आलंगुडी मध्ये आल्यावर जेव्हा त्या पुजाऱ्याने ते कापड उघडलं त्यावेळी त्या मूर्तीवर चेचक रोगाची चिन्हं दिसली. 

३) संतान प्राप्ती साठी श्री महालक्ष्मी देवीने येथे भगवान शिवांची उपासना केली. 

४) आलंगुडीच्या जवळ थिरूमनमंगला ह्या ठिकाणी भगवान शिवांशी विवाहबद्ध होण्याआधी श्री पार्वती देवीने येथे (आलांगुडीमध्ये) तपश्चर्या केली. विवाहाच्या वेळी भगवान महाविष्णू, श्री ब्रह्मदेव, श्री इंद्रदेव, श्री लक्ष्मी देवी, श्री अष्टदिक्पाल आणि श्री वीरभद्र उपस्थित होते. 

५) संत सुंदरर ह्यांना येथे भगवान दक्षिणामूर्तींकडून पंचाक्षर मंत्राचा उपदेश मिळाला. 

६) आदि शंकराचार्यांना इथे भगवान दक्षिणामूर्तींकडून महावाक्याचा उपदेश मिळाला. 

७) श्री वीरभद्र, कश्यप ऋषी, विश्वामित्र ऋषी, मुचगंद राजा ह्यांनी इथे भगवान शिवांची उपासना केली. 

८) एकदा श्री पार्वती देवी फुलांच्या चेंडूबरोबर खेळत असताना तिनें चेंडू उंच उडवला आणि तो झेलण्यासाठी तिने आपले हात वरती केले. श्री सूर्य देवाला वाटले की हा आपल्यासाठी थांबण्याचा संकेत आहे म्हणून तो थांबला. पण ह्याचा परिणाम असा झाला की पृथ्वीवरचं जीवन, जे सूर्याच्या पृथ्वीभोवतीच्या भ्रमणावर अवलंबून आहे, ते विस्कळीत झालं. जेव्हां भगवान शंकरांना हे लक्षात आलं तेव्हा त्यांनी श्री पार्वतीदेवीला पृथ्वीवर जन्म घेण्यास सांगितले. असा समज आहे की ह्या ठिकाणी श्री पार्वती देवीने भगवान शंकरांना परत प्रसन्न करून त्यांच्याबरोबर विवाह करण्यासाठी तपश्चर्या केली. आणि तो विवाह येथून जवळ असलेल्या थिरूमनमंगला ह्या ठिकाणी संपन्न झाला. ह्या विवाहाच्या वेळेस सर्व देव उपस्थित होते. हे मंदिर स्वतः श्री पार्वती देवीने निर्माण केले आहे असा समज आहे. ह्या स्थळाला पूर्वी काशीअरण्य असे म्हणत आणि म्हणूनच ह्या स्थळाला काशी इतकेच महत्व आहे. 

९) गजमुख नावाचा असुर होता जो देव आणि मानवांना खूप कष्ट देत होता. भगवान शंकरांनी आपल्या पुत्राला म्हणजेच श्री गणपतीला गजमुखाला शिक्षा देण्यासाठी पाठवले. म्हणूनंच ह्या स्थळी गणपतीचे मंदिर आहे आणि इथल्या गणपतीला कात्त-विनायगर (कात्त = (रक्षणकर्ता) + विनायक (गणपती) + आकार) असे नांव आहे. 

इतर देवस्थाने: 

श्री विनायक, श्री वळ्ळी आणि श्री दैवनै ह्या दोन पत्नींसमवेत श्री मुरुगन, श्री शिवकामी समवेत श्री नटराज, श्री सोमस्कंद, श्री सूर्य, श्री चंद्र, विशालाक्षी समवेत श्री काशी विश्वनाथ, सप्तलिंग (सूर्येश्वरर, सोमेश्वरर, घृष्णेश्वरर, सोमनाथ, सप्तऋषीनादर, विश्वनाथ, ब्रह्मेश्वर), श्री वरदराज पेरुमल आणि श्रीदेवी, नालवर, श्री शनि, श्री भैरव, श्री सप्तमाता, ऋषी विश्वामित्र आणि ऋषी अगस्त्य ह्यांच्या मुर्त्या परिक्रमेमध्ये दिसतात. 

गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीमध्ये, म्हणजेच कोष्टम् मध्ये, कोष्ट मुर्त्या आहेत. भगवान दक्षिणामूर्तींचे स्वतंत्र देवस्थान आहे आणि त्यांची गुरु म्हणून पूजा केली जाते. 

मंदिरातील अजून काही वैशिष्ठ्ये: 

१) इथे भगवान दक्षिणामूर्तींची रथयात्रा साजरी केली जाते. अन्य देवांची नाही. 
२) इथे स्वतंत्र नागसंनिधी आहे. नागदोषाचे निवारण होण्यासाठी इथे पूजा करतात. ह्या गावी कधी नागदंशामुळे मृत्यू होत नाही. 
३) इथे सायंकाळी भगवान शिवांची पूजा केली जाते. 
४) भगवान मुरुगन ह्यांची पूजा करण्याआधी ऋषी अगस्त्य ह्यांची पूजा केली जाते. 
५) श्री महालिंगेश्वर ह्यांच्या परिवार स्थळांमध्ये पुढील देवस्थाने आहेत: १) श्री थिरुवलमचुळी विनायक देवस्थान, २) श्री स्वामी मलय देवस्थान, ३) आलंगुडी भगवान दक्षिणामूर्ती देवस्थान, ४) श्री थिरुवडुदुराई नंदी देवस्थान, ५) श्री सूर्यनार कोविल नवग्रह स्थळ, ६) श्री थिरुवप्पडी चंडिकेश्वर देवस्थान, ७) श्री चिदंबरम नटराज देवस्थान, ८) सिरकाळी श्री भैरव देवस्थान, ९) थिरुवरुर श्री सोमस्कंद देवस्थान 

हे मंदिर पवित्रतीर्थ, पवित्रस्थळ आणि मूर्ती स्थळ (देव गौरव स्थळ) म्हणून पुजलं जातं. 

साजरे होणारे सण: 
गुरु भ्रमण (तामिळ मध्ये गुरु पेयार्ची) -गुरु ग्रह जेव्हा एका राशी मधून दुसऱ्या राशीमध्ये प्रवेश करतो, तो दिवस इथे साजरा केला जातो

चित्राई (एप्रिल-मे):  चैत्र पौर्णिमा 

पंगूणी (मार्च-एप्रिल): उत्तरम् रथयात्रा

थाई (जानेवारी-फेब्रुवारी): थाई पुसम - तामिळ थाई महिन्याच्या पौर्णिमेला जेव्हा पुष्य (तामिळ मध्ये पुसम) नक्षत्र असतं त्यावेळी हा सण साजरा केला जातो.   
  
प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा


अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy): ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Thursday, July 13, 2023

Shri ChandraMoulishwarar Temple

This Shiva temple is located at ThazaMangai on Tanjavur-Kumbhakonam route near Papanasam.

The temple is on the banks of river Kudamurutti, which is a tributary of river Kaveri. The temple is more than 1500 years old. This is one of the Sapta-Mangai Sthala where Goddess Parvati, along with Indrani (Mahendri), one of the Sapta-Matrikas, performed Sharad NavaRatri. This temple is associated with Goddess Indrani, one of the Sapta-Matrika.

Moolavar (Main deity): Shri ChandraMoulishwarar.

Devi (Consort): Shri RajaRajeshwari

Kshetra Vruskha: Screw pine flower tree (Ketaki), Thazai in Tamil.

Scared Teertha: Kaveri river.

Old name: ThazaMangai

Taluka: Papanasam 

District: Tanjavur (TamilNadu)

Kshetra Purana:

As Chandra was more attached to Rohini (daughter of Daksha) than other daughters of Daksha, he was cursed by Daksha. Along with Rohini, Chandra came to Thazavanam, which was infested with lots of snakes (due to fragrance of screw pine flower). He did penance here along with Rohini. Due to Rohini's penance, Chandra got relief by grace of Lord Shiva. As a token gesture, Lord Shiva took the third phase of the waxing moon (3rd day of shukla-paksha) and wore it on his head.

As Lord Shiva wears the crescent moon, he is known as Shri ChandraMoulishwarar.

When the King had a problem in installing the Nandi at Tanjavur temple, he was advised by the Siddha Karuvu to worship Lord Shiva at this place using sandal paste. He worshiped as per the directions of siddha on Satabhisha nakshatra and was able to install the Nandi. This place is considered as Parihar-Sthala for eye related problems.

According to Siddhas, worshiping Lord Shiva, at this place on Satabhisha narshatra in the Tamil month of Chitrai (April-May), by applying sandal paste, gives contentment and happiness for three generations.

A staunch devoted couple Shri NadaSharma and Shri AnaVidya got the divine darshan of Goddess AdiParaShakti as a kumarika.


Those who worshiped at this place:

Lord Chandra and his wife Rohini, Sage Agastya and King Rajaraj Chozhan worshiped Lord Shiva at this place.


About the Temple:

This is a very small temple which has only one parikrama. It has Nandi and Balipeeth. But there is no flagstaff. This is a very rare temple of Goddess RajaRajeshwari as there are very few Goddess RajaRajeshwari temples in the South India.

The original temple was ravaged by flood water of Kaveri, the present temple was renovated by Chola Kings and Maratha generals.

Once upon a time this place was full of screw pine flower trees, hence the name ThazaMangai or Thazavanam.

Goddess Parvati and Goddess Indrani worshiped Lord Shiva on the 6th day of Sharad NavaRatri and had darshan of crescent moon on Lord Shiva's head.

This is known as PiraiChandra (crescent moon) darshan. In Tamil, Thaz means to bow down with respect. As Goddess Indrani bowed to Lord Shiva, this place is known as ThazaMangai.

Festivals:

Masi (February-March): MahaShivaRatri festival

Panguni (Mar-April): SaptaSthana festival 

Vaikasi (May-June): ShivaRatri festival

Aippasi (October-November): AnnaAbhishek

Marghazhi (Dec-Jan): ArudraDarshan (known as Thiruvathirai)


Courtesy: Various websites and blogs

Sunday, July 9, 2023

श्री श्वेतारण्येश्वरर मंदिर - थिरुवेंकाडू - बुध ग्रहाचे मंदिर

हे मंदिर बुध ग्रहाचे मंदिर आहे आणि नायनमारांनी प्रशंसा गायलेल्या कावेरी नदीकाठावरल्या स्थळांपैकी पण एक आहे.

मुलवर (मुख्य दैवत): श्री श्वेतारण्येश्वरर
देवी: श्री ब्रह्मविद्याम्बिका
क्षेत्र वृक्ष: पीपल (वडवानल), कोंद्रेई (बहावा), बिल्व
पौराणिक नाव: थिरुवेंकाडू, आदी चिदंबरम, श्वेतारण्य
पवित्र तीर्थ: सूर्य तीर्थ, अग्नी तीर्थ, चंद्र तीर्थ
पत्ता: थिरुवेंकाडू, तामिळनाडू ६०९११४, इंडिया

वैशिष्ठ्ये:
१) येथील शिवलिंग स्वयंभू आहे
२) जशा काशीमध्ये विष्णू पादुका आहेत, त्याचप्रमाणे इथे वडवानल वृक्षाच्या खाली रुद्र पादुका आहेत. म्हणूनच इथे भगवान शंकरांना थिरुवेंकदर किंवा थिरुवेंकट्टूदेवर असं संबोधलं जातं.
३) येथील स्फटिक लिंगावर दिवसातून चार वेळा तर नटराजाच्या मूर्तीवर सहा वेळा अभिषेक केला जातो.
४) हे स्थळ म्हणजे शक्ती पीठ पण मानलं जातं. आणि येथील शक्ती पीठाचे प्रणव शक्तीपीठ असे नाव आहे.
५) काशी एवढेच पवित्र मानले जाणाऱ्या सहा क्षेत्रांपैकी हे एक क्षेत्र आहे. बाकीच्या पांच क्षेत्रांची नावे - १. थिरुवयरू, २. मैलादुथुराई, ३. छायावन, ४. थिरुवडुमैथुर, ५. थिरुवणचिअम
६) वाल्मिकी रामायणामध्ये ह्या स्थळाचा उल्लेख सापडतो

श्वेतारण्याचा अर्थ: श्वेत म्हणजे पांढरा (तामिळ मध्ये वेनमै). अरण्यम म्हणजे जंगल (तामिळ मध्ये काडू). आणि म्हणूनच ह्या स्थळाला श्वेतारण्य किंवा वेंगाडू असं म्हणलं जातं.

आख्यायिका:
१) एकदा भगवान मुरूगांनी ब्रह्मदेवाला प्रणव मंत्राचे स्पष्टीकरण देता आलं नाही म्हणून बंदिस्त केलं. पण ह्यामुळे ब्रह्मसृष्टीचं कार्य स्तंभित झालं आणि म्हणून भगवान शिवांनी मध्यस्थी करून ब्रह्मदेवाला मुक्त केलं. काही काळ बंदिस्त राहिल्यामुळे ब्रह्मदेवांना ब्रह्मज्ञानाचं विस्मरण झालं आणि ब्रह्मदेवांनी इथे येऊन तपश्चर्या केली. त्यांनी जी तपश्चर्या इथे केली त्याला समधूनीलै (तामिळ), म्हणजे श्वास राखून धरणे, असं म्हणतात. भगवान शिवांनी दक्षिणामूर्तींच्या रूपात येऊन ब्रह्मदेवांना ब्रह्मज्ञान प्रदान केलं तर देवी पार्वतींनी त्यांना ब्रह्मकलेचं ज्ञान दिलं. म्हणून इथे देवी पार्वतींना ब्रह्मज्ञानाम्बिका असं संबोधलं जातं. ही घटना दर्शविण्यासाठी इथे स्वतंत्र देवस्थान आहे.

२) असं समजलं जातं की भगवान शिवांची ६४ रूपे आहेत आणि पांच मुखे आहेत. ती पांच मुखे अशी - ऊर्ध्वमुखी ईशान (पवित्रतेचं प्रतीक), उत्तरमुखी वामदेव (उदरनिर्वाहाचं प्रतीक), पूर्वमुखी तत्पुरुष (अध्यात्म आणि अहंकार निर्मुलनाचं प्रतीक), दक्षिणमुखी अघोर मूर्ती (संहार आणि पुनरुत्थान ह्यांचं प्रतीक), पश्चिममुखी सदाशिव (शाश्वत आनंदाचं प्रतीक).

३) एका आख्यायिकेनुसार मरुत नावाच्या दैत्याने (सालीन्द्र चा पुत्र) इथे भगवान शिवांची प्रखर तपश्चर्या करून त्यांच्याकडून वरदान म्हणून त्रिशूल प्राप्त केलं. पण ह्या प्राप्त झालेल्या त्रिशुळाने त्याने देवांना त्रास द्यायला चालू केलं. भगवान शिवांनी मरुताला शिक्षा देण्यासाठी नंदीदेवाला पाठवलं. पण नंदीदेवाबरोबरच्या युद्धात मरुताने नंदीदेवाच्या शरीरावर त्रिशुळाने वार केले आणि त्यामुळे नंदीदेवाच्या शरीरावर नऊ ठिकाणी जखमा झाल्या. भगवान शिवांना क्रोध आला आणि त्यांनी अघोरमूर्ती रूप घेऊन मरुत दैत्याला एका वृक्षाखाली मारले. (हे वृक्ष अजूनही ह्या ठिकाणी आहे असा समज आहे). येथील नंदीदेवाच्या मूर्तीवर नऊ जखमा दिसून येतात. असा उल्लेख आहे कि भगवान शिवांनी मरुत्वाला पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र असताना मारले आणि त्यावेळी रविवार होता.

४) एका आख्यायिकेनुसार यमदेवाला भगवान शिवांनी श्वेतकेतु राजाचा जीव हरण केल्याबद्दल शिक्षा केली. आणि ह्या ठिकाणी यमदेवाने भगवान शिवांना क्षमायाचना करण्यासाठी तपश्चर्या केली.

५) असा उल्लेख आहे की भगवान शिवांनी येथे नऊ तांडव नृत्ये केली - आनंद तांडव, कली तांडव, गौरी तांडव, मुनी तांडव, संध्या तांडव, त्रिपुर तांडव, भुजंग तांडव, संहार तांडव आणि भिक्षाटन तांडव. देवीपार्वती साठी त्यांनी आनंद तांडव केले आणि ते तांडव करताना त्यांच्या नेत्रातून अश्रुंचे तीन थेंब पडले आणि त्यातून तीन तीर्थे निर्माण झाली.

६) इंद्र, ऐरावत, महाविष्णू, सूर्य, चन्द्र आणि अग्नी ह्यांनी येथे भगवान शिवांची उपासना केली.
७) पत्तीनाथर नावाच्या संतांना येथे शिवदीक्षा प्राप्त झाली.

ह्या ठिकाणच्या इतर देवता

१) भगवान विनायक देवस्थान
२) भगवान वल्लभ गणपती आणि त्यांची पत्नी श्री वल्लभ देवी ह्यांचे देवस्थान
३) श्वेतवनपेरूमल, पंचलिंग, नागेश्वर आणि वीरभद्र ह्यांची देवस्थाने
४) काशी विश्वनाथ आणि विशालाक्षी
५) भगवान विष्णूंचे येथे स्वतंत्र देवस्थान आहे.

ह्याशिवाय इतर देवतांच्या त्यांच्या त्यांच्या स्थानी कोष्ट मुर्त्या आहेत.

ह्या स्थळाचं एक अद्वितीय वैशिष्ठ्य असं आहे की इथे - तीन देवांच्या मुर्त्या आहेत - स्वयंभू लिंग, नटराज आणि अघोर मूर्ती. तीन देवींच्या मुर्त्या आहेत - ब्रह्मविद्याम्बिका, काली आणि दुर्गा. तीन तीर्थे आहेत - सूर्य, चंद्र आणि अग्नी, आणि तीन क्षेत्र वृक्ष आहेत - बिल्व, कोंद्रेई (बहावा), वडवानल

इथे साजरे केले जाणारे सण:

१) मासी (फेब - मार्च) महिन्यात साजरा होणारा ब्रह्मोत्सव ज्याला इंद्राचा सण असं पण म्हणतात
२) आडी (जुलै - ऑगस्ट) महिन्यात पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रावर साजरा होणारा दहा दिवसांचा सण
३) आवनी (ऑगस्ट - सप्टेंबर) मध्ये गणेश चतुर्थी
४) ऎप्पासी (ऑक्टोबर - नोव्हेंबर) मध्ये साजरे होणारे स्कंद षष्ठी आणि अन्नाभिषेक सण
५) मार्गळी (डिसेंबर - जानेवारी) महिन्यात आर्द्रा नक्षत्रावर साजरा होणारा आरुद्र दर्शन सण
६) पंगूनी (मार्च - एप्रिल) महिन्यामध्ये अघोर मूर्तीवर लक्षार्चना
७) कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेंबर) महिन्याच्या तिसऱ्या रविवारी अघोर पूजा
८) इंद्रदेवाच्या ऐरावत हत्तीचा वैकासि सण. ह्या ठिकाणी ऐरावताला त्याच्या शापातून मुक्ती मिळाली.
९) प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा
१०) शरद ऋतू मध्ये दहा दिवसाचा नवरात्र सण

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy): ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Thursday, July 6, 2023

Shri Pasupathishwarar Temple

This Shiva temple is located at Kallar PasuPathiKovil on Tanjavur-Kumbhakonam route near Papanasam.

This, 1800 years old, temple is on the banks of river Kudamurutti, which is a tributary of river Kaveri. It is associated with various groups of temples. It is one of the Sapta Sthana temples around Chakrapalli. It is also one of the Sapta-Mangai Sthala where Shri Parvati Devi along with Shri Varahi, one of the Sapta-Matrikas, performed Sharad NavaRatri.

Mulavar (Main deity): Shri PasuPathishwarar 

Devi (Consort): Shri Paal Vala Nayaki, Shri Loga Nayaki (Empress of the Universe)

Kshetra Vruskha: Bilva

Sacred Teertha: Kamadhenu Teertha.

Old name: PasuMangai

Taluka: Papanasam 

District: Tanjavur (TamilNadu)

This temple is one of the 70 MadaKovil temples built by 2nd century Chola king. This is one of the Sapta-Mangai temples where Shri Parvati Devi worshiped Shri Shiva along with Shri Varahi on the 5th day of NavaRatri. They, along with divine cow KamaDhemu, had divine darshan of the small drum (Damru) in Shri Shiva's hand. This is known as ShivaDamruka darshan.

The temple has three tier RajaGopuram and has only one parikrama. On the RajaGopuram the life history of Sage Markandeya and saint Kannappa Nayanar are depicted as idols. There is a unique idol of Shri Shiva with weapons in 8 hands. The sanctum-sanctorum of Shri Shiva is on an elevated pedestal. Similarly the shrine of Shri Ucchishta Ganapati is on an elevated pedestal adjacent to Shri Shiva. Idol of Shri Ganapati is very beautiful.

We come across idols of Shri Shanishwar, Shri Bhairav, Shri Durga Devi, Shri DakshinaMurti and Shri GajaLaxmi Devi in the parikrama.

Idols of Shri Manthan and Shri Manthini are in the southwest, whereas idol of Shri Bramha is in the northwest.

There is an idol of Shri JyesthaDevi in this temple who was worshiped by Chola dynasty.

The temple was destroyed by Muslim invaders Malik Kafur and Arcot Nawabs.

The flood waters of Kaveri had destroyed this temple to a large extent and was renovated.

Later on, this temple was renovated by Chola kings, kings of Vijaynagar and Maratha generals.

Legends (Kshetra Puran):

Shri Parvati Devi, along with one of the SaptaMatrika - Shri Varahi and celestial cow KamaDhenu, worshiped Shri Shiva at this place. 

A spider and an elephant worshiped Shri Shiva at this place.

According to puran, when Shri Shiva plays the damru, the sound emanating from it produces the sound waves of BeejAkshara. It is believed that lord grants blessing through these BeejAkshar waves.

One side of Damru of Shri Shiva represents the soul (jivAtma, i.e. Pasu) and the other side represents Pati, who is the lord of these bound souls who are bound to him (Shri Shiva) by love.

Hence this place is considered to be the place where the bound souls can reach the Pati (Shri Shiva). So the Lord is known as Pasupatishwarar and the place is known as PasuMangai.

People pray to Shri PasuPati at this place for Beej Veda Gyan so that they can unite with him. 

As the celestial cow Kamadhenu worshiped at this place the place got the name PasuMangai.

Agastya rishi also worshiped at this place.

A staunch devoted couple Shri NadaSharma and Shri AnaVidya got the divine darshan of Shri AdiParaShakti in her kumarika form.

Festivals in the temple:

Masi (February-March): MahaShivaRatri festival

Panguni (Mar-April): SaptaSthana festival 

Vaikasi (May-June): ShivaRatri festival

Aippasi (October-November): AnnaAbhishek

Marghazi (Dec-Jan): ArudraDarshan (known as Thiruvathirai)


Courtesy : Various websites and blogs

Sunday, July 2, 2023

श्री थिरुवैद्यनादर कोविल - मंगळ ग्रहाचे मंदिर

हे मंगळ (अंगारक) ग्रहाचं मंदिर आहे. नायनमारांनी प्रशंसा गायलेल्या कावेरी नदीकाठावरल्या स्थळांपैकी पण एक आहे. साधारण २००० वर्षांपूर्वी हे मंदिर बांधले आहे. 


मुलवर (मुख्य देवता): श्री वैथीश्वरन कोविल (वैद्य + ईश्वरन + कोविल)
स्थळ देवता : श्री वैद्यनाथ 
अम्मन (देवी): श्री थैयल नायकी 
गणपती: श्री कर्पग विनायक 
ग्रहाचे नाव: श्री अंगारकन (तामिळ मध्ये छेवै)
क्षेत्र वृक्ष: नीम 
पत्ता: श्री वैथीश्वरन कोविल, नागपट्टीनं जिल्हा, तामिळ नाडू ६०९११७, भारत

मंदिरापर्यंत पोचण्याचा मार्ग:

सिरकाळी - मैलादुथुराई मार्गावर हे मंदिर आहे. 

येथील शिवलिंग स्वयंभू आहे. येथील पांच गोपुरे (टॉवर) सरळ रेषे मध्ये (संरेखित) आहेत. इथे शिवलिंगासमोर दोन दीपस्तंभ आहेत. एक सोन्याचा आहे तर दुसरा चांदीचा आहे. सहसा नवग्रह देवस्थान हे मुख्य देवस्थानाच्या समोर असते, पण इथे मात्र ते मुख्य देवस्थानाच्या (गाभाऱ्याच्या) पाठीमागे आहे. मुख्य देवस्थानाच्या पूर्वेला भैरवाचे देवस्थान आहे, पश्चिमेला वीरभद्राचे देवस्थान आहे, दक्षिण दिशेला विनायकाचे तर उत्तरेला काली देवीचे देवस्थान आहे. असा समज आहे की ही चार दिशांना असलेली देवस्थाने रक्षक म्हणून आहेत. इथे एक पाचूचे शिवलिंग आहे.

मंदिराच्या आख्यायिका:
१) सिद्ध अमृत तीर्थ: असा उल्लेख आहे की सिद्धांनी इथे अमृताचा अभिषेक करून बरीच वरदानं मिळविली. अभिषेक करताना थोडे अमृत तीर्थामध्ये सांडलं आणि म्हणून ह्या तीर्थाला सिद्ध अमृत तीर्थ असे नाव मिळाले. ऋषी सदानंद ह्यांनी दिलेल्या शापामुळे इथे साप किंवा बेडकं आढळत नाहीत. 

२) असा समज आहे की वारुळाची वाळू, अभिषेक तीर्थ, नीम पाने, अभिषेक चंदन आणि अभिषेक भस्म मिसळून जो लेप तयार होतो त्यात बरेच रोग निवारण करण्याचे सामर्थ्य आहे. आणि असा समज आहे की ह्या ठिकाणी भगवान शंकरांनी स्वतः हा लेप तयार केला. आत्ता चालू काळात सुद्धा हा लेप इथे तयार होतो आणि जवळ जवळ ४०० रोग ह्या लेपाने बरे होतात असा विश्वास आहे. 

क्षेत्र पुराण:

जेव्हां श्री अंगारक (मंगळ) श्वेतकुष्ठरोगग्रस्त होता तेव्हा त्याला आकाशवाणीने, ह्या स्थळाला येऊन अमृत तीर्थामध्ये स्नान करून भगवान शिवांची उपासना करण्याची आज्ञा झाली. श्री अंगारकाने आज्ञेनुसार इथे येऊन भगवान शिवांची उपासना केली आणि त्यामुळे भगवान शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाले. त्यांनी (शिवांनी) अंगारकासाठी औषध बनवायला घेतलं आणि त्याच वेळी श्री पार्वती देवी औषधासाठी एक विशेष तेल घेऊन आल्या. म्हणूनच त्यांना इथे श्री तैलनायकी असे नाव पडले. 

मंगळ ग्रह मंदिराचा इतिहास:

पुराणातील कथांनुसार ह्या गावाचं मूळ नांव पुल्लीरुक्कुवेलूर (पुल्ल - जटायूचं एक नांव, इरुक्कु - ऋग्वेद, वेल - मुरुगन/कार्तिकेय स्वामी, उर - गाव) म्हणजे १) जिथे जटायूने सीतेला रावणाच्या तावडीतून सोडविण्यासाठी युद्ध केलं २) जिथे ब्रह्माने ऋग्वेद निर्माण केले आणि ३) जिथे वेलाची (म्हणजे मुरुगन देवाच्या शस्त्राची) पूजा होते. 

असं मानलं जातं की सगळे वेद हे सुरुवातीला ब्राह्मण रूपात होते. ऋग्वेदाने या जागी तपश्चर्या करून दोषनिवारण केलं. 

प्रभू श्रीरामांनी या जागी जटायूच्या देहाचं दहन करून त्याला मुक्ती दिली. जटायूने या जागी रावणाच्या तावडीतून सीतेला सोडवण्यासाठी त्याच्याबरोबर युद्ध केलं. या युद्धामध्ये जटायू गंभीररीत्या जखमी झाला. जेव्हा प्रभू श्रीराम सीतेच्या शोधात असताना ह्या जागी आले त्यावेळी जटायूने श्रीरामांना रावणाने सीतेला पळवून नेल्याची बातमी सांगितली आणि मग आपला प्राण सोडला. 

या जागी मुरुगन स्वामींना (कार्तिकेय स्वामी) त्यांच्या मातेकडून म्हणजेच पार्वती मातेकडून सुरपद्मन राक्षसाचा वध करण्यासाठी वेल (भाला) शस्त्र म्हणून मिळालं. असा समज आहे की मुरुगन स्वामी आणि सुरपद्मन राक्षसाच्या युद्धामध्ये जे देव जखमी झाले त्यांना भगवान शंकरांनी बरं केलं आणि माता पार्वतींनी त्या देवांची सुश्रुषा केली. श्री शंकर-पार्वतींनी इथे वैद्याची भूमिका केली म्हणून या जागेचं नाव श्री वैदीश्वरन (वैतीश्वरन) असं प्रसिद्ध झालं. 

असा समज आहे की ह्या ठिकाणी १८ कुंडं (पुण्य तीर्थ) होती. ह्यापैकी सध्या माहिती असलेली तीर्थे:

१) सिद्ध अमृत तीर्थ - कामधेनूने निर्माण केलेलं पहिलं तीर्थ 
२) कोदंड तीर्थ -  पुराणांनुसार प्रभू श्रीरामांनी लंकेच्या वाटेवर असताना ह्या ठिकाणी स्नान घेतलं होतं 
३) गौतम तीर्थ - गौतम मुनींनी निर्माण केलेलं तीर्थ 
४) बिल्वतीर्थ आणि इतर  

आख्यायिकांनुसार असा समज आहे की इथे उपासना करणाऱ्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि त्यांना वरदानं मिळतात. कुठले ग्रह आणि देव कुठली वरदानं देतात त्याची माहिती खाली दिली आहे.

१) श्री कर्पग विनायक सर्व इच्छा पूर्ण करतात 
२) श्री अंगारक अंगारक दोषांचं (मंगळ दोषांचं निवारण) करतात
३) श्री वैद्यनादर स्वामी सर्व रोगांचं निवारण करतात 
४) श्री सेल्व मुत्तू कुमारन (भगवान मुरुग) संततीचं वरदान प्रदान करतात 
५) श्री तैलनायकी (श्री पार्वती देवी) संततीचं कल्याण करतात

मंदिरात साजरे होणारे सण:

थाई (जानेवारी - फेब्रुवारी): मंगळवारी भगवान सेल्वमुत्तूकुमारन ह्यांचा १० दिवसांचा उत्सव 

पंगूनी (मार्च -एप्रिल): २८ दिवसांचा ब्रह्मोत्सव 

ऎप्पसी (ऑक्टोबर - नोव्हेंबर): सहा दिवसांचा स्कंद षष्ठी उत्सव 

वैकासि (मे-जून): कार्तिकेय अभिषेक

ह्या शिवाय प्रत्येक महिन्याच्या कार्तिक नक्षत्र दिवशी विशेष पूजा प्रत्येक प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा केली जाते.

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy): ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Sunday, June 25, 2023

श्री कैलासनादर थिंगळूर - चंद्रग्रहाचे मंदिर

हे चंद्रदेवाचे मंदिर आहे. साधारण १५०० वर्षांपूर्वी बांधलेले आहे. 


मुख्य दैवत: श्री कैलासनादर 

अम्मन (देवी): श्री पेरियनायकी 

क्षेत्रवृक्ष: बिल्व 

पवित्र तीर्थ: चंद्र पुष्करिणी 

पत्ता: थिंगळूर, तंजावूर जिल्हा, तामिळनाडू


मंदिरापर्यंत पोचायचा मार्ग:  

कुंभकोणम वरून थिरुवैयरुकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर साधारण ३३ किलोमीटर्सवर हे मंदिर आहे. थिरुपळनं पासून २ किलोमीटर्सवर आहे.


ठळक वैशिष्ठ्ये:

पुरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) आणि पंगूनी (मार्च-एप्रिल) ह्या महिन्यांमध्ये चंद्राची किरणे मूर्तीवर पडतात. चंद्रदेवाचे इथे स्वतंत्र देवस्थान आहे जिथे चंद्राची विशेष पूजा केली जाते. नवीन जन्मलेल्या बालकाला अन्नाचा पहिला घास भरवतात त्या संस्काराला अन्नप्राशन संस्कार म्हणतात. ह्या संस्कारासाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे. इथे बालकाला आधी चंद्र आणि गायीचं साधन दाखवून मग  पहिला भाताचा घास भरवतात. 


चंद्र मंदिराचा इतिहास:

पुराणातील कथांनुसार चंद्र हा अतिशय सुंदर होता. त्यामुळे अर्थातच बऱ्याच मुलींना त्याच्याशी लग्न करण्याची इच्छा होती. प्रजापतीला २७ सुंदर मुली होत्या ज्या चंद्राच्या सौन्दर्यावर मोहीत झाल्या होत्या. त्या सगळ्यांनी चंद्राबरोबर लग्न केलं. त्या सर्वांमध्ये चंद्राचं रेवतीवर जास्त प्रेम जडलं. पण त्यामुळे बाकी सर्व पत्नी आणि त्यांचा पिता प्रजापती हे चंद्रावर रुष्ट झाले. प्रजापतीने चंद्राला शाप दिला कि त्याच्या सर्व १६ कला एक एक करून प्रत्येक दिवशी नाश पावतील. चंद्र शंकराला शरण गेला आणि शंकरांच्या आज्ञेनुसार त्याने तपश्चर्या केली. त्याने स्वतः एक तीर्थ बनवलं. त्या तीर्थामध्ये स्नान घेऊन त्याने भगवान शंकराची पूजा केली. भगवान शंकर चंद्रावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी चंद्राला वरदान दिलं कि त्याच्या कला वैकल्पिकरित्या (अल्टरनेट) विकसित (शुक्ल पक्ष) आणि अविकसित (कृष्ण पक्ष) होतील. त्यातूनच शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष निर्माण झाले. 


प्रार्थना: सहसा इथे विवाहातले अडथळे, अपत्य प्राप्ती आणि शिक्षणातील प्रगतीसाठी प्रार्थना करतात. 


मंदिरात साजरे होणारे सण:

मासी (फेब्रुवारी - मार्च): महाशिवरात्री

पंगूनी (मार्च - एप्रिल): पंगूनी उत्तरं 

मारगळी (डिसेंबर - जानेवारी): थिरुवाधिराई 

कार्तीगै (नोव्हेंबर - डिसेंबर): थिरुकार्थिगै

अमावस्या, कृत्तिका नक्षत्र, पौर्णिमा, महाशिवरात्री आणि आर्द्रा दर्शन या दिवशी इथे विशेष अभिषेक केला जातो.


अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Thursday, June 22, 2023

Shri KeertiVageeshwarar Temple

This Shiva temple is located on Tanjavur-Kumbhakonam route near Papanasam.

This temple is part of various groups of temples. It is one of the Sapta Sthana temples around Chakrappali. This is also one of the Sapta-Mangai temples where Shri Parvati Devi along with Sapta-Matrika performed Sharad NavaRatri. The temple is more than 1200 years old.

This temple is associated with Kaumari, one of the Sapta-Matrika.

Mulavar (Main deity): Shri KeertiVageeshwarar (KariUraithaNayanar - Lord who skinned the Elephant)

Devi (Consort)): Shri AlankaraValli.

Kshetra Vruksha: Bilva

Sacred Teertha: Shoola Teertha.

Old name: ShoolaMangai

Taluka: Papanasam 

District: Tanjavur (TamilNadu)

This temple has three tier main tower (RajaGopuram). Shiva linga here is a Swayambhu-linga.

Legends (Kshetra Puran):

It is believed that Shri Shiva defeated Gajasur at this place.

After tearing the skin of Gajasur (Elephant), he wore it, hence the Lord is known as Shri KeertiVageeshwarar (KariUraithaNayanar).

AstraDeva, who makes weapons for the Gods, worshiped Shri Shiva at this place and received a number of boons.

It is believed that on the third day of NavaRatri (Tritiya) Shri Parvati Devi worshiped Shri Shiva along with Shri Kaumari, one of the Sapta-Matrika. They had darshan of Shri Shiva's Trishul (Trident). This is known as TrishulDarshan.

Trishul in Tamil is known as Shoolam hence the place is known as ShoolaMangalam.

It is stated in Puran that on the day of Amavasya (new moon) in the Tamil month of Thai (Jan-Feb), Shri Vishnu worshiped Shri Shiva at this place and won the war against demon KalaNemi.

On the same day, Shri Brahma had worshiped Shri Shiva at this place and got relief from his stomach pain hence a Vrat known as ShoolVrat is observed on that day.

A staunch devoted couple Shri NadaSharma and Shri AnaVidya got the divine darshan of Shri AdiParaShakti in her kumarika form.

Idols and other shrines in this temple:

There is a separate shrine for Shri AlankaraValli (Shri Parvati Devi).

The ShivaLingam is covered by a Kavach which signifies killing of Gajasur.

As per tradition we have the Koshta-Murti.

In the Koshtam, the idol of Shri DakshinaMurti is with matted hair and sitting under a Kallal (Mulberry) tree and is a unique feature of this place. This posture of Shri DakshinaMurti is not found anywhere else.

The idol of AstraDeva is in a standing position in a worshiping posture near the entrance.

There is a separate shrine of Shri Muruga with Shri Valli and Shri Deivanai and a separate shrine of Shri Nritya-Vinayaka.

Festivals in the temple:

Masi (February-March): MahaShivaRatri festival

Panguni (Mar-April): SaptaSthana festival 

Vaikasi (May-June): ShivaRatri festival

Aippasi (October-November): AnnaAbhishek

Marghazi (Dec-Jan): ArudraDarshan (known as Thiruvathirai)

Courtesy: Various websites and blogs