थिरुपनैयुर येथील श्री सौन्दरेश्वरर मंदिर

हे मंदिर थिरुवारुर-मयीलादुथुराई मार्गावर सन्ननल्लूर मार्गे जाताना थिरुवारुर पासून १२ किलोमीटर्सवर वसले आहे. नन्नीलं पासून ८ किलोमीटर्स वर, पेरळम पासून १६ किलोमीटर्स वर, थिरुकोंडीश्वरम पासून ७ किलोमीटर्स वर, थिरुवारुर पासून १४ किलोमीटर्स वर, मयीलादुथुराई पासून ३३ किलोमीटर्सवर आणि कुंभकोणम पासून ३८ किलोमीटर्सवर आहे.

कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावर वसलेल्या ह्या पाडळ पेथ्र स्थळाची स्तुती शैव संत संबंधर आणि सुंदरर ह्यांनी गायली आहे. तामिळ मध्ये पनै किंवा थाळ म्हणजे मराठी मध्ये ताडाचे झाड. ह्या स्थळाचे पौराणिक नाव थाळवनम असे होते आणि भगवान शिवांचे नाव थाळवनेश्वरर असे होते. 

इतर स्थळे जिथे ताड हे क्षेत्र वृक्ष आहे ती अशी - वनपर्थन, पननकत्तुर, थिरुपूरवर, थिरुछेय्यर, थिरुमळपडी, थिरुवलमपुरम, थिरुप्पनंदल.

इथे १४ शिलालेख आहेत ज्यातून कळतं की हे मंदिर ६व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावं. ११व्या शतकामध्ये ग्रॅनाईट वापरून ह्या मंदिराची पुनर्निर्मिती झाली. 

ह्या स्थळाशी निगडित इतिहास:

इतिहासानुसार एल्लमचेतचेन्नी ह्या चोळा राजाची हत्या झाली. त्यावेळी त्याचा मुलगा कारिकलन हा खूप लहान होता. संगम काळातला कवी इरुंबिदर थलैयार हा कारिकलनचा मामा होता. त्याने कारिकलन आणि त्याच्या आईला ह्या मंदिरात पाठवून सुरक्षित केलं. कारिकलनच्या आईने श्री विनायकांकडे शत्रूपासून रक्षणाची प्रार्थना केली. असा समज आहे की श्री विनायकांनी त्यांचं रक्षण केलं. म्हणून इथे श्री विनायकांना थूनै इरुंद विनायकर असं संबोधलं जातं. वयाच्या १३व्या वर्षी आपल्या मामाच्या सहाय्याने कारिकलनने शत्रूचा पराभव करून राज्य परत मिळवलं. जेव्हा मंत्र्यांनी राजकुमाराची निवड करण्यासाठी हत्तीला नगरात पाठवलं तेव्हा हत्तीने कारिकलनची निवड करून त्याला हार घातला. त्यानंतर कारिकलनचा राज्याभिषेक झाला.

मूलवर: श्री सौन्दरेश्वरर, श्री थाळवनेश्वरर, श्री अळकीयनाथर
देवी: श्री ब्रुहन्नायकी, श्री पेरियानायकी
पवित्र तीर्थ: अमृत पुष्करिणी, पराशर पुष्करिणी, थिरुमळल तीर्थ
क्षेत्र वृक्ष: ताड वृक्ष (तामिळ मध्ये पनै)
पुराणिक नाव: थाळवनम, पनैयुर
वर्तमान नाव: थिरुपनैयुर

क्षेत्र पुराण:

१. आधीच्या ब्लॉगमध्ये उल्लेख केल्याप्रमाणे थिरुवारुर येथे पंगूनी उत्तिरं उत्सव साजरा करण्यासाठी भगवान शिवांनी शैव संत सुंदरर ह्यांना थिरुपुगलूर मंदिरात सोन्याची मुद्रा प्रदान केली. सुंदरर सोन्याची मुद्रा घेऊन  थिरुपुगलूर वरून थिरुवारुर कडे निघाले. ते जेव्हा थिरुपनैयुरच्या बाहेरील भागात आले तेव्हां त्यांना भगवान शिवांच्या तांडव नृत्याचे दर्शन झाले. सुंदरर ह्यांनी भगवान शिवांना साष्टांग नमस्कार केला आणि भगवान शिवांची  स्तुती गायली. ह्या गावाच्या ईशान्येला माणिक्कनच्चीयार तीर्थाजवळ एक तीर्थ आहे ज्याचे नाव संधिथ तीर्थ आहे.

२. थाळवनेश्वरम: इथे ताडाची झाडे विपुल प्रमाणात होती म्हणून ह्या स्थळाला थिरुपनैयुर असे नाव प्राप्त झाले. तसेच ताडाचे झाड आणि  कारिकलन राजा ह्यांचे नाते आहे. असा समज आहे की जेव्हा हत्तीने कारिकलनच्या गळ्यात हार घातला त्यावेळी कारिकलन ताडाच्या झाडाखाली उभे होते.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

सप्त ऋषी, पराशर ऋषी, श्री महालक्ष्मी आणि कारिकलन चोळा राजा.

वैशिष्ट्ये:

१. जेव्हा जुने ताडाचे झाड नष्ट झाले तेव्हा त्याच्या बाजूला आपोआप ताडाचे एक नर वृक्ष तर एक नारी वृक्ष एकमेकांच्या बाजूला उगवले. 

२. पराशर ऋषींनी अमृत पुष्करिणी हे तीर्थ निर्माण केले. 

३. सुंदरमूर्ती नायनार ह्यांनी रचलेल्या स्तुतींमध्ये मातृ उरैथ विनायकाचा उल्लेख आहे. 

४. परिक्रमेमध्ये कारिकलन राजाच्या बाळपणाची चित्रे आहेत.

५. परिक्रमेमध्ये भगवान शिवांनी सप्त ऋषींना आणि शैव संत सुंदरर ह्यांना दर्शन दिले ह्या घटनांची चित्रे आहेत.

६. ह्या मंदिरातल्या पुढल्या मंडपाचा आकार वटवाघुळाच्या कपाळासारखा आहे.

७. इथे काही उठावदार चित्रे आहेत ज्यामध्ये श्री करकटेश्वरर ह्याच्या कथा चित्रित केल्या आहेत. 

मंदिराबद्दल माहिती:

हे पूर्वाभिमुख मंदिर आहे. इथे राजगोपुर नाही आणि ध्वजस्तंभ पण नाही. इथे दोन परिक्रमा आहेत. प्रवेशाच्या कमानीवर भगवान शिव आणि श्री पार्वती देवींचे स्टुक्कोचे चित्र आहे. नंदी आणि बलीपीठ गाभाऱ्याकडे मुख करून आहेत. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे आणि चौकोनी पायथ्यावर (अवूदयार) आहे. पराशर ऋषींनी हे शिव लिंग स्थापन करून त्याची पूजा केली. ह्या शिव लिंगाला एक प्रकारचं सुंदर तेज आहे आणि हे लिंग थोडं उंच आहे. मंदिराच्या तीर्थाचं नाव अमृत तीर्थ आहे.

कोष्ठ मूर्ती: श्री दक्षिणामूर्ती, श्री विनायक, श्री ब्रह्म, श्री दुर्गादेवी. श्री चंडिकेश्वरांची मूर्ती त्यांच्या नेहमीच्या स्थानी आहे.

अमृत तीर्थाच्या बाजूला श्री विनायकांचे देवालय आहे. शैव संतांनी रचलेली स्तोत्रे भिंतींवर कोरली आहेत.  

भगवान शिवांच्या गाभाऱ्याच्या मंडपात नालवर आणि श्री नटराज ह्यांची देवालये आहेत.

मंदिरात प्रवेश केल्यावर उजवीकडे श्री अंबिका देवींचे देवालय आहे. त्या दक्षिणाभिमुख आहेत आणि उभ्या मुद्रेमध्ये आहेत.  

श्री विनायकांना इथे थुनै इरुंद विनायक असे संबोधले जातें. तामिळ मध्ये थुनै म्हणजे आधार आणि इरुंद म्हणजे वास्तव्य करणे. ह्या देवालयाच्या बाजूला दोन ताडाची झाडं आहेत जी स्वतःहून उगवली आणि वाढली ती खूप जुनी आहेत असं मानलं जातं.

थिरुवारुर मंदिराप्रमाणेच इथल्या क्षेत्र विनायकांना मातृ उरैथ विनायक असे संबोधले जाते. 

परिक्रमेमध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत: श्री संदेश्वरर, श्री महालक्ष्मी, अष्ट लिंगे, सप्त ऋषींनी पूजिलेली शिव लिंगे, श्री सोमस्कंद ज्यांच्या डाव्या हातामध्ये फळ आहे, श्री अय्यप्पा, श्री भैरव, श्री सूर्य, श्री चंद्र आणि नवग्रह. 

श्री थाळवनेश्वरांचे स्वतंत्र देवालय आहे.

प्रार्थना:

१. नोकरी मध्ये बढती किंवा नोकरीमध्ये बदल प्राप्त करण्यासाठी इथे भाविक जन भगवान शिवांवर अभिषेक करतात तसेच वस्त्र दान करतात.

२. विवाहातल्या अडचणी दूर करण्यासाठी भाविक जन श्री दुर्गा देवींची पूजा करतात.

पूजा: दैनंदिन पूजा, प्रदोष पूजा तसेच साप्ताहिक आणि पाक्षिक (अमावस्या आणि पौर्णिमा) पूजा केल्या जातात.

मंदिरात साजरे होणारे महत्वाचे सण:

आवनी (ऑगस्ट-सप्टेंबर): श्री गणेश चतुर्थी

पूरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): नवरात्री

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): स्कंद षष्ठी

कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेम्बर): थिरुकार्थिगई दीपम

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): शिवरात्रि

पंगूनी (मार्च-एप्रिल): पंगूनी उत्तिरं (उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र दिवशी पूजा)

मंदिराच्या वेळा:  सकाळी ७ ते दुपारी १२, दुपारी ४.३० ते रात्री ८

मंदिराचा पत्ता:

श्री सौन्दरेश्वरर मंदिर,
ऍट पोस्ट थिरुपनैयुर,
सन्ननल्लूर मार्गे,
तालुका नन्नीलं,
तामिळनाडू ६०९५०४

दूरध्वनी: +९१-४३६६२३७००७

मंदिराच्या पुजाऱ्याचा संपर्क: श्री कल्याणसुंदरर गुरुक्कल +९१-९९६५९८१५७४, +९१९९४२२८१७५८

Shri Saundareshwarar Temple at Thirupanaiyur

This place is at a distance of 12 kms from Thiruvarur on Thiruvarur-Mayiladuthurai route via Sannanallur. It is about 8 kms from Nannilam, 16 kms from Peralam, 7 kms from Thirukondeeswaram, 14 kms from Thiruvarur, 33 kms from Mayiladuthurai and 38 kms from Kumbhakonam.

This is Padal Pethra Sthalam on the southern bank of Kaveri was praised by Shaiva Saints Sambandhar and Sundarar. Panai or Thalam means palm tree in Tamil.

The puranik name of this place was Thalavanam and the temple was known as Thalavaneswarar.

Other places where the Palm tree is Kshetra Vruksha are Vanparthan, Panankattur, Thirupuravaar, Thiruchaeyyar, Thirumazhapadi, Thiruvalampuram, Thiruppanandal.

There are 14 stone inscriptions in the temple which indicate that the temple must have been in existence even before the sixth century. It was built as a granite structure in the early eleventh century. King Karikalan Chola lived in this place for eight years before regaining his kingdom from his enemies. 

History associated with the place:

According to history Chola king Ellamchetchenni was killed by his enemies when his son Karikalan was very young. His maternal uncle named Irumbidar Thalaiyar, a sangam era poet saved Karikalan and his mother. He sent them to this temple for safety. Karikalan’s mother prayed to Lord Vinayaka for protection from enemies. It is believed that Lord Vinayaka protected them so He is praised as Thunai Erunda Vinayaka. At the age of 13 with the help of his maternal uncle Karikalan defeated the enemies and got the kingdom back. When the Chola ministers sent an elephant to look for the prince the elephant found him and garlanded him. He was crowned as a king.

Moolavar: Shri Saundareshwarar, Shri Thalavaneshwarar, Shri Azhakiyanathar
Devi: Shri Bruhannayaki, Shri Periyanayaki
Sacred Theertha: Amruta Pushkarini, Parashar Pushkarini, Thirumazhal Theertha
Kshetra Vruksha: Palm tree (Panai in tamil)
Puranik Name: Thalavanam, Panaiyur
Present Name: Thirupanaiyur

Kshetra Purana:

1. As mentioned in an earlier blog, Shaiva Saint Sundarar got gold from Lord Shiva at Thirupugalur temple for conducting the Panguni Uttiram festival at Thiruvarur temple. He traveled to Thiruvarur from Thirupugalur with a gold coin. When he reached the outskirts of Thiru Panaiyur he got the darshan of Lord Shiva’s cosmic dance. At that time he worshiped the Lord by prostrating on the ground and sang a sacred hymn. There is a tank in the Northeast of the village near Manikkanacchiyar Theertha. This tank is known as Sandhitha Theertha. 

2. About Thalavaneshwaram: As the place was abundant with palm trees the place got the name Thirupanaiyur. As the temple is around the palm tree the place is praised as Thirupanaiyur. Moreover, the palm tree is associated with Chola King Karikalan. It is believed that the Karikalan was standing under the palm tree when an elephant garlanded him. 

Those who worshiped here: Sapta Rishis, Sage Parashar, Goddess Mahalakshmi and King Karikalan Cholan. 

Special features:

1. Two palm trees - male and female - grew on their own by the side of the old ones which decayed.

2. Amruta Pushkarini was created by Sage Parashara.

3. There is a mention of Matru Uraitha Vinayaka in the sacred hymns of Sundarmoorti Nayanar.

4. There are paintings in the corridor depicting King Karikalan Cholan’s early childhood.

5. The paintings in the corridor depict the event of Lord Shiva of this temple granting darshan to Sapta Rishis and Shaiva Saint Sundarar.

6. The front mandap of the temple is designed to look like the forehead of a bat. 

7. There are reliefs depicting the puran of Lord Karakateshwarar.

About the temple:

This is an east facing temple. There is no Rajagopuram. There is an arch at the entrance with a stucco image of Lord Shiva and Goddess Parvati. In the temple there is no Dhwajastambha but it has two parikramas. Nandi and Balipeeth are facing the Sanctum. The Shiva Linga is a Swayambhu Linga with a square base (Avudayar). Shiva Linga was installed and worshiped by Sage Parashara. The Shiva Linga has a beautiful luster and is slightly tall. The temple tank is known as Amruta Theertha. 

Koshtha Moortis: Lord Dakshinamoorti, Lord Vinayaka, Lord Brahma, Goddess Durga and shrine of Lord Chandikeshwarar at usual position. 

Next to the Amruta Theertha there is a shrine of Lord Vinayaka. The sacred hymn sung by the Shaiva Saints is inscribed on the wall. In the mandap of Sanctum of Lord Shiva there are shrines for Naalvar and Lord Nataraja. As soon as we enter we come across the shrine of Ambika on the right hand side. She is standing posture facing south. The two palm trees which grew by themselves are believed to be very old. Lord Vinayaka is praised here as Thunai Erunda Vinayaka. Thunai means support in Tamil. Erunda means stay. Adjacent to this shrine there are two palm trees which have been there for a very long time. The Kshetra Vinayaka is praised as Matru Uraitha Vinayaka like the one at Thiruvarur temple. There are shrines of Lord Saundareshwarar and Goddess Mahalakshmi in the prakaram. There are Ashta Lingas, Shiva Linga worshiped by Sapta Rishis, Lord Somaskanda moorti holding a fruit on the left hand. In the prakaram there are idols of Lord Ayyappa, Lord Bhairav, Lord Surya, Lord Chandra and Navagrahas. There is a separate shrine for Shri Thalavaneshwarar. 

Prayers:

1. Devotees perform abhishek and donate vastra for Lord Shiva for getting promotion and change in the job.

2. Devotees worship Goddess Durga for the removal of marriage obstacles.

Pooja:

Daily rituals, Pradosha Pooja and other weekly and fortnightly poojas.

Important Festivals:

Avani (Aug-Sept): Shri Ganesh Chaturthi

Purattasi (Sept-Oct): Navaratri

Aippasi (Oct-Nov): Skanda Shashthi

Karthigai (Nov-Dec): Thiru Karthigai

Maasi (Feb-Mar): Shivaratri

Panguni (Mar-Apr): Panguni Uttiram (Pooja on Uttara Phalguni nakshatra day)

Time: 7 am to 12 noon and 4.30 pm to 8 pm

Temple address: 

Shri Saundareshwarar Temple,
at post Thirupanaiyur,
via Sannanallur,
Taluka Nannilam,
Tamil Nadu 609504

Telephone Number: +91-4366237007

Contact number of temple priest: Shri Kalyansundarar Gurukkal - +91-9965981574, 9942281758

Courtesy: Various websites and blogs

थिरुकोंडीश्वरम येथील श्री पशुपतीश्वरर मंदिर

हे मंदिर तामिळ नाडू राज्यातल्या थिरुवारुर जिल्ह्यातील थिरुकोंडीश्वरम ह्या गावात वसले आहे. कुंभकोणम-नागोर मार्गावर कुंभकोणमपासून ३२ किलोमीटर्स वर, मयीलादुथुराईपासून ३० किलोमीटर्सवर, नन्नीलं पासून २ किलोमीटर्सवर, पेरळमपासून १३ किलोमीटर्सवर, पुंथोट्टमपासून ९ किलोमीटर्सवर आणि थिरुवारुरपासून १६ किलोमीटर्सवर आहे. हे कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावरील पाडळ पेथ्र स्थलांपैकी एक स्थळ आहे. शैव संत अप्पर ह्यांनी ह्या मंदिरातील भगवान शिवांची स्तुती गायली आहे. कावेरी नदीची उपनदी असलेल्या मुडीकोंडम ह्या नदीच्या दक्षिण काठावर हे मंदिर वसले आहे. वर्तमान मंदिर १५०० वर्षे जुनं असावं असा समज आहे. पण मूळ मंदिर ५व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावं असा समज आहे. चोळा राजांनी ह्या मंदिराचे दगडी बांधकाम केले आणि विजयनगर राजांनी जीर्णोद्धार केला. कृष्ण देवराय ह्या विजयनगर साम्राज्याच्या राजाच्या काळाचे शिलालेख इथे आढळतात. 

मूलवर: श्री पशुपतीश्वरर
देवी: श्री शांतनायकी
पवित्र वृक्ष: बिल्व
पवित्र तीर्थ: क्षीरपुष्करिणी
पुराणिक नाव: बिल्वारण्य, थिरुकोंडीचरम
वर्तमान नाव: थिरुकोंडीश्वरम

क्षेत्र पुराण:

१. पुराणानुसार हे अशा चार स्थळांपैकी एक आहे जिथे बृहस्पतींनी (गुरु) भगवान शिवांची पूजा करून त्यांची कृपा प्राप्त केली. एकदा मनुष्यांवर कृपा करण्याच्या हेतूने भगवान शिव पृथ्वीतलावर आले. पण त्यांनी कोणाला हे कळू दिलं नाही. इथल्या बिल्ववनामध्ये गुप्तपणे एका वारुळाच्या रूपांत राहण्याचं त्यांनी ठरवलं. सर्वांना भगवान शिवांची कृपा प्राप्त व्हावी म्हणून श्री पार्वती देवींनी गायीचं रूप धारण केलं. त्या इथे आल्या आणि आपल्या शिंगांनी त्यांनी वारुळावरील झुडपे बाजूला करायला चालू केलं. हे करताना त्यांच्या एका शिंगाचा प्रहार वारुळावर म्हणजेच भगवान शिवांवर झाला. इथल्या शिव लिंगावर अजूनही ह्या प्रहाराचा व्रण दिसून येतो.

२. ह्या आख्यायिकेच्या अजून एका आवृत्तीनुसार एकदा भगवान शिव पार्वती देवींना वेद समजावत असताना पार्वती देवींचे लक्ष दुसरीकडे गेलं. त्यामुळे भगवान शिव क्रोधीत झाले आणि त्यांनी पार्वती देवींना शाप दिला. जेव्हा पार्वती देवींनी भगवान शिवांना शाप विमोचनाचा उपाय विचारला तेव्हा त्यांनी पार्वती देवींना इथे येण्याची आज्ञा केली आणि योग्य वेळ आल्यावर दर्शन द्यायला ते येतील आणि त्यांचं पुनर्मीलन होईल असं पण सांगितलं. शापामुळे पार्वती देवी पृथ्वीवर गायीच्या रूपात आल्या. त्या पृथ्वीवर अनेक ठिकाणी हिंडून शेवटी इथे म्हणजेच बिल्वारण्यात आल्या. शापाच्या त्रासामुळे क्षोभ पावल्याने त्या ठिकठिकाणी आपल्या शिंगांनी पृथ्वीला फाडत होत्या. असा करत करत त्या इथे आल्या आणि त्यांच्या शिंगांनी शिव लिंगावर प्रहार झाला ज्यामुळे शिव लिंगातून रक्त वाहायला लागलं. रक्त पाहून गायीच्या रूपातल्या पार्वती देवींनी रक्त थांबविण्यासाठी लिंगावर दूध ओतायला चालू केलं. त्याच क्षणी त्या आपल्या मूळ रूपात आल्या आणि त्यांच्यासमोर भगवान शिव प्रकट झाले. शिव लिंगावर अजूनही शिंगाच्या प्रहाराचा व्रण दिसतो. म्हणून इथे भगवान शिवांना श्री पशुपतीश्वरर असं संबोधलं जातं आणि इथल्या तीर्थाला क्षीरपुष्करिणी असं संबोधलं जातं. तामीळ मध्ये कोंडी म्हणजे क्रूर गाय. पुराणामध्ये उल्लेख आहे की पार्वती देवींनी क्रूर गायीच्या रूपात भगवान शिवांची पूजा केली. म्हणून ह्या स्थळाला कोंडीश्वरम असे नाव आहे.

३. एकदा अगस्त्य ऋषी जेव्हा ह्या स्थळी आले तेव्हां त्यांना ताप आला होता. त्यांनी भगवान शिवांना प्रार्थना केली. भगवान शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी अगस्त्य ऋषींना बरं केलं. म्हणून भगवान शिवांना इथे श्री ज्वरहरेश्वरर असं संबोधलं जातं.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

श्री पार्वती देवी, अगस्त्य ऋषी, बृहस्पती (गुरु)

वैशिष्ट्ये:

१. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे.

२. गाभाऱ्याचा आकार अर्धवर्तुळाकार खंदकासारखा आहे.

३. वर्तमान बांधकाम हे जीर्णोध्दारीत आहे.

४. महामंडपामध्ये स्थळपुराण चित्रित केलेली सुंदर चित्रे आहेत.

५. गाभाऱ्याच्या शिखरावर गाय आपल्या आचळांतून शिव लिंगावर दूध ओतत आहे असे चित्रित केलेले शिल्प आहे. 

६. ज्येष्ठादेवींचे स्वतंत्र देवालय आहे.

७. गाभाऱ्याच्या पाठीमागे लिंगोद्भवर ह्यांची मूर्ती आहे आणि त्यांच्या आजूबाजूला श्री ब्रह्मदेव आणि भगवान विष्णू आहेत.

८. नवग्रह देवालयामध्ये सर्व ग्रह सुर्याभिमुख आहेत.

९. वटवाघुळाच्या कपाळासारखा आकार असलेल्या मंडपामध्ये श्री आपत्सहायरेश्वरर, गायीच्या रूपातल्या पार्वती देवी भगवान शिवांची उपासना करताना तसेच श्री ज्वरहरेश्वरर ह्यांची उठावदार चित्रे आहेत.

१०. श्री ज्वरहरेश्वरर ह्यांचे शिल्प एका स्तंभावर कोरले आहे.

११. शिव लिंगावर गायीच्या शिंगाच्या प्रहाराचा व्रण आहे. 

१२. हे एकच असं मंदिर असावं जिथे कार्थिगई महिन्यातल्या गुरुवारी यम काळामध्ये (सकाळी ६ ते ७.३०) विशेष पूजा केली जाते.

मंदिराबद्दल माहिती:

ह्या मंदिरात राजगोपुर नाही. एक परिक्रमा आहे. इथे ध्वजस्तंभ नाही. बलीपीठ आणि नंदी गाभाऱ्यामध्ये आहेत. मंदिराच्या प्रवेशावर एक कमान आहे ज्यावर ऋषभावर आरूढ असलेले भगवान शिव आणि श्री पार्वती देवी असे स्टुक्कोचे चित्र आहे. त्यांच्या बाजूला श्री विनायक आणि श्री मुरुगन आहेत. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे. मंदिराच्या प्रवेशावर द्वारपालक आहेत. गाभाऱ्याच्या प्रवेशावरपण स्टुक्कोची चित्रे आहेत. शिव लिंग छोटे आहे पण सुंदर आहे आणि त्यावर व्रण आहे. 

कोष्ठ मूर्ती: श्री नृत्य विनायक, श्री दक्षिणामूर्ती, श्री लिंगोद्भवर, श्री ब्रह्म आणि श्री दुर्गादेवी.

लिंगोद्भवरांच्या आजूबाजूला श्री ब्रह्मदेव आणि भगवान विष्णू आहेत. मुख्य मंडप वटवाघुळाच्या कपाळाच्या आकाराचा आहे.  ह्या मंदिरात श्री आपत्सहायरेश्वरर आणि श्री ज्वरहरेश्वरर ह्यांची शिल्पे आहेत. श्री पार्वती देवींचे स्वतंत्र देवालय आहे.

मंदिरातल्या इतर मूर्ती आणि देवालये:

परिक्रमेमध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत - श्री विनायक, वल्ली आणि दैवानै समवेत श्री सुब्रमण्य, नागदेवता, श्री गजलक्ष्मी, श्री ब्रह्मपुरीश्वरर नावाचे शिव लिंग, श्री अगस्तीश्वरर, श्री विशालाक्षी समवेत श्री विश्वनाथ, श्री भैरव, शैव संत संबंधर, चंद्र, सूर्य, नवग्रह, श्री महालक्ष्मी, श्री ज्येष्ठादेवी, श्री चंडिकेश्वरर आणि श्री शनीश्वरर. गाभाऱ्यासमोरील मंडपामध्ये श्री गणेशांच्या दोन उत्सव मूर्ती आणि शैव संत संबंधर ह्यांच्या मूर्ती आहेत. 

ज्येष्ठादेवींचे देवालय:

काही पुराणांनुसार श्री ज्येष्ठादेवी ह्या श्री लक्ष्मीदेवींच्या थोरल्या भगिनी आहेत तर काही पुराणांनुसार त्या श्री महाविष्णूंच्या पत्नी आहेत ज्यांचे नाव निळादेवी असे आहे. तामिळनाडूमध्ये त्यांना मूदेवी (त्यांची पूजा होत नाही) असं संबोधलं जातं. ह्या मंदिरात त्यांचे देवालय श्री अंबिकादेवी आणि भगवान शिव ह्यांच्यामधे आहे. काहीजणांच्या मते त्या श्री शनिदेवांच्या पत्नी आहेत. असा समज आहे की त्यांची उपासना केल्याने विवाहाची इच्छा पूर्ण होते तसेच अपत्यप्राप्ती होते आणि जादूटोणा पासून रक्षण होतं.

श्री ज्वरहरेश्वरर ह्यांचे देवालय: भगवान शिवांच्या मंडपामध्ये एका स्तंभावर श्री ज्वरहरेश्वरांचे शिल्प आहे. त्यांना तीन शिरे आणि तीन पाय आहेत. भाविक जन त्यांची विविध ज्वरांपासून मुक्ती मिळण्यासाठी प्रार्थना करतात.

प्रार्थना:

१. ज्वराने पीडित असलेले भाविक जन इथे भगवान शिवांवर गरम पाण्याने अभिषेक करतात. काळी मिरी आणि शिजवलेला भात नैवेद्य म्हणून अर्पण करतात. ह्या पाककृतीला तामिळ मध्ये पेप्पररसम असं नाव आहे. असा समज आहे की ह्या पद्धतीने पूजा केल्यास सर्व प्रकारच्या ज्वरांतून मुक्ती मिळते. 

२. सुखी वैवाहिक जीवनासाठी इथे भाविक जन प्रार्थना करतात.

३. असा समज आहे की कार्थिगई महिन्याच्या गुरुवारी यमगंड काळामध्ये भगवान शिवांची पूजा केल्याने सर्व पापांचं निरसन होऊन शांतता लाभते.

पूजा:

नियमित दैनंदिन पूजा, प्रदोष पूजा, अमावस्या आणि पौर्णिमेला पूजा

मंदिरामध्ये साजरे होणारे महत्वाचे सण:

आनी (जून-जुलै): थिरुमंजनम

आडी (जुलै-ऑगस्ट): आडीपुरम (पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र दिवशी पूजा)

आवनी (ऑगस्ट-सप्टेंबर): श्री गणेश चतुर्थी 

पूरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): नवरात्री

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): अन्नाभिषेक आणि स्कंदषष्ठी

कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेम्बर): थिरुकार्थिगई दीपम, गुरुवारी यमगंड काळामध्ये (सकाळी ६ ते ७.३०) विशेष पूजा केली जाते

मारगळी (डिसेम्बर-जानेवारी): थिरुवथीरै, अरुद्रदर्शन

थै (जानेवारी-फेब्रुवारी): थै पुसम (पुष्य नक्षत्र दिवशी पूजा), मकर संक्रांति

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): शिवरात्रि

पंगूनी (मार्च-एप्रिल): पंगूनी उत्तिरं (उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र दिवशी पूजा)

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ७ ते दुपारी १२, दुपारी ४ ते रात्री ८.३०

मंदिराचा पत्ता:

श्री पशुपतीश्वरर मंदिर,
ऍट पोस्ट थिरुकोंडीश्वरम,
तालुका: नन्नीलं,
जिल्हा: थिरुवारुर,
तामिळनाडू ६१०१०५

दूरध्वनी: +९१-४३६६२२८०३३

पुजारी: श्री वेंकटेश गुरुक्कल +९१-९४४४३०३८८५

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Shri Pashupatishwarar Temple at Thirukondeeswaram

This Shiva temple is located at Thirukondeeshwaram in Thiruvarur district of TamilNadu. This is at a distance of 32 km from Kumbhakonam on Kumbhakonam-Nagore route, 30 km from Mayiladuthurai i.e. exactly 2 km from Nannilam, 13 kms from Peralam, 9 kms from Poonthottam and 16 kms from Thiruvarur. This is one of the Padal Pethra Sthalam on the southern bank of Kaveri. Shaiva Saint Appar has sung a sacred hymn on Lord Shiva in this temple. This is on the southern bank of river Mudikondam which is a tributary of Kaveri. The present temple must be about 1500 years old. The temple existed before the 5th century. The temple was rebuilt with stone by Chola King and later on renovated by Vijayanagar kings. There are stone inscriptions in the temple which date back to Shri Krishna Devaraya of Vijayanagar kingdom. 

Moolvar: Shri Pashupatishwarar
Devi: Shri ShantaNayaki
Sacred Vruksha: Bilva
Sacred Theertha: Kshirapushkarini
Puranik Name: Bilvaaranya, Thirukondeecharam
Present Name: Thirukondeeshwaram

Kshetra Purana: 

1. According to the Purana, this is the 2nd of the 4 Shiva Kshetras where Bruhaspati (Guru) worshiped Lord Shiva and received His blessings. Once Lord Shiva decided to come down to the earth and bless human beings. He did not reveal himself to anyone. He decided to hide in the form of an ant hill in the bilva vana at this place. Goddess Parvati, who felt that everyone should get the grace of God, took the form of a cow. She came to this place and started removing the bushes covering the ant hill with her horns. In this process, one of her horns hit the Shiva Linga. This mark can be seen on the Shiva Linga.  

2. According to another version, Goddess Parvati was cursed by Lord Shiva as She was not attentive when Lord Shiva was explaining the Vedas. When she asked for atonement, He directed Her to this place and said that the curse will be removed at a proper time. He stated that he would join her later. Goddess Parvati in the form of a cow, roamed all over the earth and finally reached Bilva aranya. Angered by this curse, she was tearing the earth with her horns at various places. When she was tearing earth at this place, accidently she hit the Shiva Linga which started oozing blood. On seeing the blood, the cow started pouring milk on the Shiva Linga to stop the bleeding. At that very instance, she got her original form and Lord Shiva appeared before her. The scar mark can be seen on the Shiva Linga. Hence the Lord is known as Lord Pashupateeshwarar and the temple’s sacred theertha is known as Kshirapushkarini. Kondee in Tamil means a ferocious cow. It is stated in Purana that Goddess Parvati worshiped Lord Shiva as a ferocious cow. Hence this place is known as Kondeeswaram.

3. When Sage Agastya visited this place, he was suffering from fever. He prayed to Lord Shiva for relief. The Lord appeared as Lord Jwarahareshwarar and cured him. 

Those who worshiped at this place: Goddess Parvati, Sage Agastya, Bruhaspati (Guru).

Salient Features: 

1. Shiva Linga is a Swayambhoo Linga. 

2. The Sanctum is in the form of a semi-circular moat. 

3. The present structure is a renovated structure.

4. Beautiful paintings depicting the Sthala Purana are found in the main mandap.

5. In the sanctum tower there is a sculpture of a cow pouring milk from its udder on Shiva Linga.

6. There is a separate shrine for Goddess Jyesthadevi.

7. On the wall behind the sanctum we find Lord Brahma and Lord Vishnu on either side of Lord Lingodbhavar.

8. In the Navagraha shrine all the planets are facing Lord Surya.

9. In the bat head shaped Mandap, there are beautiful reliefs of Lord Aaapatsahayeshwarar, Goddess Parvati worshiping Lord Shiva in the form of a cow and Lord Jwarahareshwarar with three legs.

10. Lord Jwarahareshwarar is sculpted on a pillar.

11. There is a scar on the Shiva Linga.

12. This is probably the only temple where special prayers are offered during Yama Ganda kaal on Thursday (6 am to 7.30 am) in the month of Karthigai. 

About the temple:

There is no Rajagopuram. This is an east facing temple with a single parikrama. There is no Dhwajastambha. Balipeeth and Nandi are in the Sanctum. There is an arch at the entrance containing stucco images of Goddess Parvati and Lord Shiva on Rishabh Vahan. Lord Vinayaka and Lord Muruga are by their sides. The Shiva Linga is a Swayambhoo Linga. At the entrance, we come across Dwarapalakas. There is an arch above the entrance to the sanctum which has stucco images. The Shiva Linga is small but beautiful with a scar on it.

Koshtha Moortis: Lord Nritya Vinayaka, Lord Dakshinamoorthy, Lord Lingodbhavar, Lord Brahma and Goddess Durga.

We come across Lord Brahma and Lord Vishnu on either side of Lord Lingodbhavar. The main mandap has the shape of the forehead of a bat. There are sculptures of Lord Aapatsahayeshwarar and Lord Jwarahareshwarar idols in this temple. Goddess Parvati is housed in a separate shrine.

Shrines and idols in the temple: 

In the parikrama we come across Lord Vinayaka, Lord Subramanya with Valli and Deivanei, Nagadevata, Goddess Gajalaxmi, Shivalinga of Lord Bramhapoorishwarar, Lord Agastishwarar, Lord Vishwanaath and Goddess Vishalakshi, Lord Bhairava, Shaiva Saint Sambandhar, Chandra, Surya, Navagraha, Goddess Mahalaxmi, Goddess Jyeshtha Devi, Lord Chandikeshwarar and Lord Shanishwarar. In the main hall, in front of the sanctum, we come across the idols of Naalvars, 2 Ganeshas, Utsava Moorthy and Shaiva Saint Sambandhar. 

Shrine of Goddess Jyeshtha Devi: According to some puranas, she is the elder sister of Goddess Laxmi and according to some others, she is the wife of Lord Mahavishnu known as Goddess Niladevi. In Tamilnadu she is known as Goddess Moodevi (not worshiped). In this temple, her shrine is in between that of Goddess Ambika and Lord Shiva’s shrine. Some people believe her to be the wife of Lord Shanishwarar. It is believed that by worshiping her, devotees are blessed with wedding boon, child boon and relief from black magic.

Lord Jwarahareshwarar: On one of the pillars of Lord Shiva’s mandap, we come across the sculpture of Lord Jwarahareshswarar. He has 3 heads and 3 feet. People worship him for relief from various types of fever.

Prayers:

1. Devotees suffering from fever worship Lord Shiva by performing abhishek with hot water. They offer rice with pepper cooked in water. This recipe is known as Pepper Rassam in Tamil. It is believed that by performing this worship one can get rid of all types of fever.

2. People worship here for a happy married life. 

3. It is believed that worshiping Lord Shiva during Yama Ganda on Thursday of Karthigai removes all sins and gives a peaceful life. 

4. People worship here for removing laziness and all types of obstacles. 

Poojas:

Regular daily pooja, Pradosha pooja, Pooja on new moon and full moon days

Important festivals:

Aani (June-July): Thirumanjanam
Aadi (July-August): Puram (Pooja on Poorva Phalguni nakshatra)
Aavani (August-September): Shri Ganesh Chaturthi
Purattasi (Sept-Oct): Navaratri
Aipassi (October-November): Annabhishek and Skanda Shasthi
Karthigai (November-December): Thirukarthigai Deepam festival. On Thursdays of Karthigai, special pooja is held during Yamaganda between 6-7.30 am
Margazhi (December-January): Thiruvathirai, Arudra Darshan
Thai (January-February): Poosam (Pooja on Pushya nakshatra), Makar Sankranti
Maasi (February-March): Shivaratri
Panguni (March-April): Uttiram (Pooja on Uttara Phalguni nakshatra)

Timing: 7 am to 12 noon and 4 pm to 8.30 pm

Address: 

Shri Pashupatishwarar Temple,
At Post Thirukondeeswaram,
Taluka Nannilam, 
Dist. Thiruvarur, 
Tamil Nadu 610105

Phone: + 91-4366228033

Priest: Shri Venkatesh Gurukkal +91-94443038854

Courtesy: Various blogs and websites.

नन्नीलं (नन्नीलथू पेरुंगकोईल) येथील श्री मधुवनेश्वरर मंदिर

नन्नीलं कुंभकोणम-नागोर मार्गावर कुंभकोणम पासून ३० किलोमीटर्स वर, मयीलादुथुराई पासून ३० किलोमीटर्सवर आणि थिरुवारुर पासून १६ किलोमीटर्सवर आहे. ह्या स्थळाला नन्नीलथू पेरुंगकोईल असं पण नाव आहे. हे कावेरी नदीच्या काठावर वसलेल्या २७६ पाडळ पेथ्र स्थळांपैकी एक आहे. हे कोचेंगाट चोळा राजाने कावेरी नदीच्या उपनदी असलेल्या मुडीकोंडन ह्या नदीच्या काठावर बांधलेल्या माड कोविल मंदिरांपैकी पण एक मंदिर आहे. मंदिराचं वर्तमान बांधकाम १४०० वर्षे जूनं आहे. शैव संत सुंदरर ह्यांनी ह्या मंदिरातील भगवान शिवांची स्तुती गायली आहे. म्हणून हे मंदिर ७व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावे. ह्या मंदिरामध्ये शिलालेख आहेत पण ते विस्कळीत स्थितीत आहेत.   

मूलवर: श्री मधुवनेश्वरर, श्री बृहदीश्वरर, श्री देवारण्येश्वरर, श्री प्रकाशनाथर, श्री कल्याणसुंदरर
देवी: श्री पेरियानायकी, श्री मधुवननायकी, श्री देवकांथरा नायकी
आगम / पूजा: शिव आगम
पवित्र तीर्थ: ब्रह्म तीर्थ, शूल तीर्थ, देव तीर्थ, कोंगू तीर्थ आणि वेंगाई तीर्थ
पवित्र वृक्ष: बिल्व
पुराणिक नाव: सुंदरवनम, मधुवनम, देवारण्यम, बृहद्पुरम, सुंदरवाणी, श्री नन्नीलथू पेरुंगकोईल
वर्तमान नाव: नन्नीलं

क्षेत्र पुराण:

१. पुराणानुसार त्रेतायुगामध्ये वृद्धासुर नावाच्या राक्षसाने देवांना खूप त्रासलं. भगवान शिवांनी सर्व देवांना मधमाश्यांमध्ये रूपांतरित केलं. त्यांनी देवांना गाभाऱ्याभोवती मधमाश्यांची पोळी तयार करून त्यामध्ये राहून त्यांची पूजा करायला सांगितलं. म्हणून इथे भगवान शिवांना श्री मधुवनेश्वरर असं संबोधलं जातं आणि श्री पार्वती देवींना श्री मधूवन नायकी असं संबोधलं जातं आणि ह्या स्थळाला मधुवन असं संबोधलं जातं. अजूनही इथे गाभाऱ्याच्या बाजूला तसेच श्री सोमस्कंदर ह्यांच्या देवालयाच्या बाजूला मधमाश्यांची पोळी दिसतात. 

२. पुराणानुसार एकदा आदिशेष आणि वायुदेवांमध्ये कोण शक्तिमान आहे ह्याबद्दल वाद निर्माण झाला. आदिशेषाने मेरू पर्वताची १००० शिखरे आच्छादली आणि त्यांना घट्ट धरून ठेवले. त्याला प्रतिसाद म्हणून वायुदेवाने मेरू पर्वताला आदिशेषांच्या तावडीतून सोडविण्यासाठी अतिवेगाचा वारा निर्माण करून आदिशेषांना हटविण्याचा प्रयत्न केला. त्या अतिवेगाच्या वाऱ्याने सारी पृथ्वी डगमगायला लागली. देवांच्या आणि ऋषींच्या विनंतीवरून आदिशेषांनी मेरू पर्वताचं एक शिखर मोकळं केलं. तसं केल्या केल्या वायुदेवांनी त्या शिखराचे तुकडे केले आणि अतिवेगाने वाऱ्याने ते दक्षिण दिशेला फेकले जेणेकरून ते समुद्रात जाऊन पडले. समुद्राच्या मार्गावर त्यातील काही तुकडे दक्षिण भारतामध्ये ठिकठिकाणी पडले आणि त्यांचे रूपांतर टेकड्यांमध्ये झाले. असा समज आहे की अशाच एक टेकडीवर हे मंदिर बांधले गेले.

३. पुराणानुसार कृतयुगामध्ये सोमपुरीमध्ये बृहद् नावाचा राजा होता. त्याने इथे येऊन भगवान शिवांची उपासना केली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवांनी त्याला तेजोलिंग रूपामध्ये दर्शन दिलं. राजाने भगवान शिवांना यांच्या त्रिशुळाने तीर्थ निर्माण करण्याची विनंती केली आणि ते तीर्थ गंगेच्या पाण्याने भरावं अशी पण विनंती केली. म्हणून ह्या तीर्थाला बृहद् तीर्थ किंवा शूळ तीर्थ असे नाव आहे.

४. पुराणानुसार जालंधसुर ह्या राक्षसांपासून रक्षण करण्यासाठी देवांनी स्त्रियांचं रूप घेऊन ह्या ठिकाणी येऊन आसरा घेतला. त्यांनी शूळ तीर्थामधल्या पाण्याने भगवान शिवांची पूजा करून त्यांना मदत करण्याची विनंती केली. त्यांच्या पूजेवर आणि प्रार्थनेवर प्रसन्न होऊन इथून जवळ असलेल्या थिरुवीरकुडी येथे राक्षसाचा संहार केला. म्हणून ह्या स्थळाला देवारण्यम असे नाव प्राप्त झाले आणि ह्या तीर्थाला देवतीर्थ असे नाव प्राप्त झाले. 

५. वृद्धासुराचा वध केल्याने प्राप्त झालेल्या ब्रह्महत्या दोषाचे निवारण करण्यासाठी इंद्र देवांनी इथे येऊन शूल तीर्थामध्ये स्नान करून भगवान शिवांची उपासना केली. भगवान शिवांनी त्यांना ह्या दोषापासून मुक्ती केलं.

६. श्री विष्णूंनी जालंधरसुराबरोबर त्यांचं चक्र वापरून घनघोर युद्ध केलं. ते चक्र इथे पडलं आणि त्यातून तीर्थ निर्माण झालं. ह्या तीर्थाचे नाव चक्र तीर्थ असं प्रचलित झालं.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

श्री ब्रह्म, श्री इंद्र, श्री वरुण, श्री कुबेर, श्री यमदेव, श्री सूर्यदेव, देव, अगस्त्य ऋषी, बृहद् राजा, आदिशेष. 

वैशिष्ट्ये:

१. शैव संत संबंधर ह्यांनी ह्या स्थळाला नन्नीलथू पेरुंगकोईल असं संबोधलं आहे.

२. श्री ब्रह्मदेव श्री सूर्यदेवांच्या बाजूला आहेत.

३. नवग्रह देवालयामध्ये सगळ्या मूर्ती सूर्याकडे मुख करून आहेत.

४. सूर्य आणि गुरु एकमेकांकडे मुख करून आहेत.

५. चित्रगुप्त आणि श्री शनीश्वरांचं स्वतंत्र देवालय आहे.

६. मासी ह्या तामिळ महिन्याच्या माघ नक्षत्र दिवशी ब्रह्म तीर्थामध्ये स्नान करणं हे खूप शुभ समजलं जातं

७. गाभाऱ्याचा प्रवेश खूप अरुंद आहे. गाभाऱ्याकडे जाण्यासाठी १८ पायऱ्या चढून जायला लागतं.

८. ह्या मंदिराच्या आतमध्ये आणि गाभाऱ्यात मधमाश्यांचे पोळे आहेत. पण त्याचा कुणाला त्रास होत नाही.

९. इथे श्री चंडिकेश्वरर त्यांच्या पत्नींसमवेत चित्रित केले आहेत.

१०. असा समज आहे की शूल तीर्थ भगवान शिवांनी आपल्या त्रिशुळाने बनवले.

११. श्री नटराजांचे इथे स्वतंत्र देवालय आहे.

१२. इथे श्री यमदेव, श्री वरुण, श्री इंद्रदेव आणि श्री कुबेर ह्यांनी भगवान शिवांची उपासना करून शिव लिंगे प्रस्थापित केली. श्री यमदेव दक्षिणाभिमुख असून बैठ्या मुद्रेमध्ये आहेत, श्री वरुण पश्चिमाभिमुख आहेत, श्री इंद्रदेव पूर्वाभिमुख तर श्री कुबेर उत्तराभिमुख आहेत. 

मंदिराबद्दल माहिती:

हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून ह्या मंदिराला दोन स्तरांचं राजगोपुर आहे आणि त्यावर पांच कलश आहेत. मंदिराच्या प्रवेशावर भगवान शिव आणि श्री पार्वतीदेवी ह्यांचे नंदीसमवेत एक सुंदर शिल्प आहे. त्यांच्या डाव्याबाजूला श्री सुब्रमण्यम आहेत तर उजव्याबाजूला श्री गणपती आहेत. तसेच भगवान शिवांच्या आजूबाजूला दोन भुतगण आहेत.

इथले शिवलिंग स्वयंभू आहे आणि चौकोनी पायथ्यावर (अवूदयार) आहे. हे माड कोविल असल्याकारणाने भगवान शिव वरच्या पातळीवर (थोडे उंचावर) आहेत. 

मंदिरात प्रवेश केल्यावर बलीपीठ आणि ध्वजस्तंभ आहेत. 

कोष्ट मूर्ती: श्री नर्दन विनायक, श्री दक्षिणामूर्ती, श्री लिंगोद्भवर, श्री ब्रह्मदेव, श्री दुर्गादेवी आणि श्री सोमस्कंदर. हे सगळे मंदिराच्या प्रकारामध्ये एका लहानश्या उंचवट्यावर (टेकडी) आहेत.

श्री अंबिकादेवींचे देवालय दक्षिणाभिमुख आहे आणि ते खालच्या पातळीवर आहे. ज्या उंचवट्यावर कोष्ठ मूर्ती आहेत त्याच्या खाली पुढील देवालये आणि मूर्ती आहेत - श्री सिद्धिविनायक, आपल्या पत्नींसमवेत श्री सुब्रमण्यम, श्री महालक्ष्मी, श्री चंडिकेश्वर त्यांच्या पत्नीसमवेत.

श्री अगस्थीश्वरर, श्री ब्रह्मपुरीश्वरर आणि श्री शैलेश ह्या नावांची शिव लिंगे आहेत. ह्याशिवाय श्री भैरव, श्री सूर्य, नाग आणि नवग्रह मूर्ती आहेत.

श्री नटराजांचे एक स्वतंत्र देवालय आहे. 

श्री दक्षिणामूर्ती सोडून इतर सर्व कोष्ट मूर्ती जमिनीच्या पातळीवर आहेत. 

श्री चित्रगुप्त आणि श्री यमदेव ह्यांचे स्वतंत्र देवालय आहे. 

इथे पुढील शिव लिंगे आहेत - श्री यमदेवांनी पुजीलेलं शिव लिंग (दक्षिणाभिमुख), श्री वरुण देवांनी पुजीलेलं शिव लिंग (पश्चिमाभिमुख), श्री इंद्रदेवांनी पुजीलेलं शिव लिंग (पूर्वाभिमुख), श्री कुबेरांनी पुजीलेलं शिव लिंग (उत्तराभिमुख), श्री अगस्त्य ऋषींनी पुजीलेलं शिव लिंग आहे ज्याचं नाव अगस्त्यलिंग असे आहे आणि श्री ब्रह्मदेवांनी पुजीलेलं शिव लिंग आहे ज्याचे नाव ब्रह्मलिंगं असे आहे. 

भगवान शिवाच्या गाभाऱ्यामध्ये श्री भोगशक्तींची कास्याची मूर्ती आहे. 

श्री सोमस्कंद, श्री दक्षिणामूर्ती आणि श्री नर्दन गणपती ह्यांच्या देवालयाकडे जायला पायऱ्या चढून जायला लागतं. 

श्री सूर्यदेवांच्या बाजूला श्री भैरवांची मूर्ती आहे.

श्री शनीश्वरांचे स्वतंत्र देवालय आहे. 

उत्तरेकडे असलेले शूल तीर्थ भगवान शिवांनी आपल्या त्रिशुळाने तयार केले.

प्रार्थना:

१. भाविकांचा असा समज आहे की इथे भगवान शिवांची पूजा केल्याने त्यांच्या सर्व मानसिक रोगांचे निवारण होते.

२. भाविकांचा असा समज आहे की एकादशी आणि प्रदोष दिवशी पवित्र तीर्थामध्ये स्नान करून भगवान शिवांची पूजा केल्यास मुक्ती प्राप्त होते.

३. भाविकांचा असा समज आहे की मासी ह्या तामिळ महिन्याच्या माघ नक्षत्र दिवशी ब्रह्मतीर्थामध्ये स्नान केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

पूजा:

रोज चार पूजा केल्या जातात. ह्याशिवाय साप्ताहिक पूजा तसेच पाक्षिक पूजा (प्रदोष पूजा, अमावस्या, पौर्णिमा दिवशी पूजा) केल्या जातात.

मंदिरात साजरे होणारे सण:

वैकासि (मे-जून): वैकासि विशाखम उत्सव

आनी (जून-जुलै): थिरुमंजनम

आडी (जुलै-ऑगस्ट): आडी पुरम (पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र दिवशी पूजा)

आवनी (ऑगस्ट-सप्टेंबर): श्री गणेश चतुर्थी

पूरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): नवरात्री

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): अन्नाभिषेक, स्कंद षष्ठी

कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेम्बर): थिरुकार्थिगई दीपम

मारगळी (डिसेम्बर-जानेवारी): थिरुवथीरै

थै (जानेवारी-फेब्रुवारी): मकर संक्रांति, पुष्य नक्षत्र दिवशी उत्सव

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): शिवरात्रि

आडी महिन्याच्या स्वाती नक्षत्र दिवशी सुंदरर ह्यांची गुरुपूजा केली जाते. तसेच कार्थिगई, वैकासि आणि मारगळी ह्या महिन्यांमध्ये भगवान शिवांची मिरवणूक काढली जाते. 

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ७ ते १२, दुपारी ४ ते रात्री ८

मंदिराचा पत्ता:

श्री मधुवनेश्वरर मंदिर,
ऍट पोस्ट नन्नीलं,
तालुका: नन्नीलं,
जिल्हा: थिरुवारुर,
तामिळ नाडू ६१०१०५

दूरध्वनी: +९१-९४४२६८२३४६, +९१-९९४३२०९७७१

मंदिराचा पुजारी: श्री शिवकुमार गुरुक्कल - +९१-७९०४३७४७७०

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Shri Madhuvaneshwarar Temple at Nannilam (Nannilathu Perungkovil)

Nannilam is at a distance of about 30 kms from Kumbhakonam on Kumbhakonam-Nagore route. It is about 30 kms from Mayiladuthurai and 16 kms from Thiruvarur. The place is also known as Nannilathu Perungkovil. This is one of the 276 Padal Pethra Sthalams on the southern bank of Kaveri. It is one of the Maada Kovil built by the Chola King Kochengatcholan on the bank of river Mudikondan which is a tributary of Kaveri. The present structure is about 1400 years old. This temple was revered by Shaiva Saint Sundarar. The temple must have existed even before the 7th century. There are stone inscriptions in the temple and most of them are in heavily damaged condition. 

Moolavar: Shri Madhuvaneshwarar, Shri Brihadeeshwarar, Shri Devaranyeshwarar, Shri Prakashnathar, Shri Kalyansundarar
Devi: Shri PeriyaNayaki, Shri MadhuvanaNayaki, Shri DevakaantharaNayaki
Agama/Pooja: Shiva Agama
Sacred Theertha: Brahma Theertha, Shula Theertha, Deva Theertha, Kongu Theertha and Vengai Theertha
Sacred Vruksha: Bilva Tree
Puranik Name: Sundaravanam, Madhuvanam, Devaaranyam, Brihadpuram, Sundarvani, Shri Nannilathu Perungkovil
Present Name: Nannilam

Kshetra Purana:

1. According to the Purana, during Tretayuga, Devas were harassed by Vruddhasur. Lord Shiva changed all Devas into bees. He advised them to live in beehives around the Sanctum in the temple and worship him. As bees worshiped him he is known as Lord Madhuvaneshwarar. Thus Goddess Parvati is addressed as Madhuvana Nayaki and a place is known as Madhuvan. There are still a number of beehives in the temple, especially in the shrine of Lord Somaskandar and shrine of Lord Shiva.

2. According to the Purana, there was an argument between serpent king Adi Shesha and Lord Vayu about their superiority. This resulted in a trial of strength. Adi Shesha covered 1000 shikhars of Mount Meru and held them tightly. Lord Vayu tried to blow them away with high velocity to free Mount Meru. But he could not get rid of the hold of Adi Shesha and Mount Meru remained solid. At that time the whole world started trembling due to the high velocity of the wind. At the request of Sages and Devas, Adi Shesha relieved the hold on one of the shikhars. At that time Lord Vayu broke the shikhar into small pieces and blew them in the direction of the south to drop them in the sea. On the way, a number of small pieces fell at various places in the south and formed hillocks and hills. It is believed that this temple was built on one such hillock.  

3. According to the Purana, during Krutayuga, a king of Somapuri named Brihad did penance at this place. Pleased by his penance, Lord Shiva gave darshan to him as Tejolinga. The king requested Lord Shiva to create a sacred theertha with his trident and fill it up with water from Ganges. Hence sacred theertha at this place is known as Brihad Theertha and Shula Theertha.

4. According to the Purana, Devas took asylum at this place in the form of women to escape from demon Jalandhasur. They prayed to Lord Shiva with water from Shula Theertha and requested to help them. Pleased by their prayer and worship Lord Shiva vanquished the demon at nearby Thiruvirkudi. Hence this place is known as Devaaranyam and the theertha is known as Deva Theertha. 

5. Lord Indra came to this place and worshiped Lord Shiva after taking a dip in Shula Theertha. He was relieved of Brahmahatya dosha which he had acquired due to the killing of Vruddhasur.

6. Lord Vishnu had a fierce battle with Jalandhasur with his disc (chakra). The disc had fallen at this place and formed a theertha known as Chakra Theertha.

Those who worshiped at this place: Lord Brahma, Lord Indra, Lord Varuna, Lord Kubera, Lord Yama, Lord Surya, Devas, Sage Agastya, King Brihad, Adi Shesha. 

Salient features:

1. Shaiva Saint Sambandhar has referred to this temple as Nannilathu Perungkovil. 

2. Lord Brahma is by the side of Lord Surya. 

3. In Navagraha shrine all the idols are facing Lord Surya. 

4. Lord Surya and Lord Guru are facing each other. 

5. There is a separate shrine for Chitragupta and Lord Shanishwarar. 

6. It is very auspicious to take a dip in the Brahma Theertha on the Magha Nakshatra day of Tamil month Maasi. 

7. Entrance to the Sanctorum is narrow. We have to climb 18 steps to reach the sanctum of Lord Shiva. 

8. There are beehives all around inside the temple as well as Sanctum but they do not harm anyone.

9. Lord Chandikeshwarar is depicted with his wife. 

10. It is believed that the Shula Theertha was created by Lord Shiva with his Trishul. 

11. There is a separate shrine for Lord Nataraja.

12. In this place Lord Yama is depicted seated in the South direction, Lord Varuna in the West, Lord Indra in the East and Lord Kubera in the North. Each of them have worshiped Lord Shiva by establishing a Shiva Linga.

About the temple:

This is an East facing temple with a two tiered Rajagopuram which is about 30 feet tall with five kalash at the top. At the entrance there is a beautiful sculpture of Lord Shiva and Goddess Parvati on Nandi. By their sides we find Lord Subramanya on the left and Lord Ganesha on the right. Besides this, we also find two Bhuta Ganas on either side of Lord Shiva. 

The Shiva Linga is a Swayambhu Linga which is on a square avudayar. As this is a Maada Kovil, Lord Shiva is on an upper level. As soon as we enter the temple, we come across Balipeeth and Dhwajastambha. 

Koshtha Moortis: Lord Nardana Vinayaka, Lord Dakshinamoorti, Lord Lingothbhavar, Lord Brahma, Goddess Durga and Lord Somaskandar. They are all in a prakaram on a small hillock inside the temple. 

Goddess Ambal’s shrine is facing the South and it is on the lower level. In a prakaram below the hillock we have shrines of Lord Siddhivinayaka, Lord Subramanya with his consorts, Goddess Mahalakshmi, Lord Chandikeshwarar with his consort. There are Shiva Lingas praised as Agasthiswarar, Brahmapurishwarar, and Shailesh. Besides this there are idols of Lord Bhairav, Surya, Nagas, and Navagraha. There is a shrine of Lord Nataraja near the Sanctum Sanctorum. Except for Lord Dakshinamoorti all the Koshta Moortis are on ground level. There is a separate shrine for Chitragupta and Lord Shansishwarar. There are Shiva Lingas worshiped by Lord Yama (on South), Lord Varuna (West), Lord Indra (East) and Lord Kubera (North), Agastya linga worshiped by Sage Agastya and Brahma linga worshiped by Lord Brahma. There is a bronze idol of Bhoga Shakti in the sanctum of Lord Shiva. We have to climb steps to reach the shrine of Lord Somaskanda, Lord Dakshinamoorti and Lord Nardana Ganapati.  Lord Bhairav is by the side of Lord Surya. Lord Shanishwarar is in a separate shrine. The Shula Theertha was created by Lord Shiva with his trident and is located in the north. 

Prayers:

1. Devotees believe that by worshiping Lord Shiva at this place they will be cured of all nervous ailments. 

2. It is believed that one can attain salvation by worshiping Lord Shiva at this place after taking a dip in the sacred theertha on Ekadashi and Pradosha days. 

3. It is believed that by taking a dip in Brahma Theertha, in the Tamil month of Maasi (especially on Magha nakshatra) one’s desires will be fulfilled.

Poojas: Daily rituals for four times in a day. Besides this, regular weekly and fortnightly poojas like Pradosha pooja, new moon day, and full moon day are performed.

Festivals:

Vaikasi (May-June): Vaikasi Vishakham, 

Aani (June-July): Thirumanjanam, 

Aadi (July-Aug): Pooram (Pooja on Poorva Phalguni Nakshatra), 

Aavani (Aug-Sept): Shri Ganesh chaturthi, 

Purattasi (Sept-Oct): Navaratri, 

Aippassi (Oct-Nov): Annabhishek and Skanda Shasthi, 

Karthigai (Nov-Dec): Thiru Karthigai Deepam, 

Marghazhi (Dec-Jan): Thiruvathirai, 

Thai (Jan-Feb): Makar Sankranti and festival on Pushya Nakshatra, 

Maasi (Feb-March): Shivaratri

Guru pooja of Sundarar is held on Swati Nakshatra in the month of Aadi. Procession of Lord Shiva’s idol takes place in the month of Karthigai, Vaikasi and Margazhi.

Timing: 7 am to 12 noon, 4 pm to 8.30 pm

Address: 

Shri Madhuvaneshwarar Temple, 
At-post Nannilam, 
Taluka: Nannilam, 
District Thiruvarur, 
Tamil Nadu 610105

Phone: +91-9442682346,91-9943209771

Temple Priest: Shri Shivakumar Gurukal - 91-7904374770

Courtesy: Various websites and blogs

थिरुवांझीयम (श्रीवांझीयम) येथील श्री वांझीनाथरस्वामी मंदिर

हे मंदिर कुंभकोणम-नाचियार कोईल-नन्नीलं मार्गावर कुंभकोणम पासून ३० किलोमीटर्स वर, थिरुवारुर पासून १७ किलोमीटर्सवर, मयीलादुथुराई पासून ३७ किलोमीटर्सवर, तंजावूरपासून ६२ किलोमीटर्सवर आणि नन्नीलं पासून ६ किलोमीटर्सवर आहे. तामिळ नाडू राज्यातल्या थिरुवारुर जिल्ह्यातील थिरुवांझीयम ह्या गावामध्ये हे मंदिर वसले आहे.

असा समज आहे कि इथले शिव लिंग कैलास, काशी, श्री शैलम आणि अशा इतर स्थळांच्याही आधी अस्तित्वात आले. हे मंदिर ७व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावे. हे स्थळ प्रलयकाळी बुडाले नाही.

हे कावेरी नदीच्या काठावर वसलेल्या अशा सहा पवित्र स्थळांपैकी एक आहे जी स्थळे काशीच्या तुल्यबळ समजली जातात. ती स्थळे अशी - थिरुवेंगाडू, थिरुवैयरुर, श्रीवांझीयम (हे स्थळ), छायावनम, मयीलादुथुराई, थिरुविदाईमरुथुर. हे राहू-केतू परिहार स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तसेच इथे श्री यमदेवांचे पण देवालय आहे. इतर मंदिरांच्या विपरीत हे मंदिर ग्रहणामध्ये खुले ठेवले जाते.

हे कावेरी नदीच्या काठावर वसलेल्या २७६ पाडळ पेथ्र स्थळांपैकी एक स्थळ आहे. हे स्थळ कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावर आहे. हे एकच मंदिर असावं जिथे नालवर म्हणजेच चार श्रेष्ठ नायनमारांनी ह्या मंदिरातल्या भगवान शिवांची स्तुती गायली आहे. तसेच हे एकच मंदिर असावं जिथे सकाळच्या पहिल्या पूजेचा मान श्री यमदेवांना दिला जातो. हे मंदिर साधारण २००० वर्षे जुनं आहे. ह्या स्थळाला भूलोक कैलास असे संबोधले जाते. वर्तमान मंदिर राजराजा चोळा ह्या राजाने ११व्या शतकामध्ये बांधले असा समज आहे. इथे चोळा, पांड्या ह्या राजांच्या काळातले २७ शिलालेख आहेत ज्यामध्ये ह्या राजांनी मंदिरासाठी केलेल्या कामांचा उल्लेख आहे.

मूलवर: श्री वांझीनाथेश्वरर, श्री वांझीनाथरस्वामी, श्री वांझीलिंगेश्वरर
देवी: श्री मंगलनायकी, श्री वळवंदनायकी, श्री सुगंधाकुंडलांबिका
आगम / पूजा: कामीय आगम
पवित्र तीर्थ: गुप्त गंगा, यम तीर्थ, अनंत देव तीर्थ, लक्ष्मी तीर्थ, नाग तीर्थ, चक्र तीर्थ
क्षेत्र वृक्ष: चंदन
पुराणिक नाव: थिरुवांझीयम
ऐतिहासिक नाव: वांझीयापती, चंदनवनम, भुकैलास, थिरुवैयुर, गंधारण्यम
वर्तमान नाव:  श्रीवांझीयम
जिल्हा: थिरुवारुर

क्षेत्र पूराण:

१. इथे भगवान शिव आणि नंदी एकाच दिशेला मुख करून आहेत. असा समज आहे की अनेक शतकांपूर्वी इथले शिव लिंग पश्चिम दिशेला मुख करून होते. एक मोठा भूकंप झाला त्यामध्ये बाकी सगळी मंदिरे उध्वस्त झाली पण हे मंदिर टिकून राहिले. संत आणि ऋषींमध्ये ही गोष्ट खूप विस्मयाची होती. त्यांनी बघितलं की भूकंपाच्या काळांत पृथ्वीचा कल बदलल्याने शिव लिंगाचे मुख पूर्वेकडे फिरले आहे. म्हणून शिव लिंग आणि नंदी एकाच दिशेला मुख करून आहेत. म्हणून शिव लिंगाच्या दोन्ही बाजूंना आरती दाखवली जाते.

२. श्रीवांझीयम: एकदा श्री विष्णूंच्या दोन पत्नींमध्ये म्हणजेच श्री लक्ष्मीदेवी आणि श्री भूमादेवी ह्यांमध्ये वाद झाला आणि त्यामुळे लक्ष्मीदेवी विष्णूंना सोडून दूर निघून गेल्या. त्यामुळे श्री विष्णू खूप दुःखी झाले. ते भगवान शिवांकडे मदतीसाठी आले. भगवान शिवांनी त्यांना ह्या स्थळी येऊन राहण्यास सांगितले. त्यांच्या सल्ल्यानुसार श्री विष्णू इथे येऊन राहिले. तामिळ मध्ये वांझी म्हणजे आपुलकी किंवा जवळीक. भगवान शिवांनी आपुलकीच्या नात्याने श्री लक्ष्मीदेवींना समजावलं आणि श्री विष्णूंबरोबर त्यांचं पुनर्मीलन घडवून आणलं. म्हणून ह्या स्थळाला श्रीवांझीयम असं म्हणतात आणि भगवान शिवांना श्री वांझीनाथर असं संबोधलं जातं. इथे भगवान शिवांबरोबर श्री विष्णू आणि श्री लक्ष्मीदेवी ह्यांची पण पूजा केली जाते. 

३. यम आणि चित्रगुप्त: एकदा श्री यमदेवांना त्यांच्या जीवांचे प्राण हरण करण्याचं काम आवडेनासं झालं. त्यांना असं वाटलं की ह्या कामापेक्षा अजूनही चांगली कामे आहेत. थिरूकडयूर येथे मार्कंडेय ऋषींचा जीव घेताना जी घटना घडली त्या घटनेपासून त्यांचं मन विषण्ण झालं होतं. ब्रह्मदेवांनी त्यांना कावेरी नदीच्या काठावर चंदनाचे वन असलेल्या स्थळी जाऊन तपश्चर्या करण्याचा सल्ला दिला. भगवान शिव त्यांची काळजी घेतील असं पण ब्रह्मदेवांनी सांगितलं. भगवान शिवांची पूजा करण्याचा पण त्यांनी सल्ला दिला. यमदेव इथे आले आणि त्यांनी तपश्चर्या केली. मासी ह्या तामिळ महिन्यातील भरणी नक्षत्र दिवशी भगवान शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. जेव्हा भगवान शिवांनी यमदेवांना त्यांची इच्छा काय विचारलं तेव्हां त्यांनी भक्तांच्या मनातून पूर्वी केलेल्या पापांमुळे निर्माण झालेल्या मृत्यूचे भय निघून जावे अशी प्रार्थना केली. तसेच यमदेवांनी भगवान शिवांचे वाहन बनण्याची इच्छा पण व्यक्त केली. यमदेवांच्या तपश्चर्येने आणि चांगल्या विचारांमुळे भगवान शिव त्यांच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी यमदेवांवर कृपावर्षाव केला. भगवान शिवांनी यमदेवांना त्यांचं स्वतःचच एक स्वतंत्र देवालय निर्माण करण्याची आज्ञा केली. यमदेवांनी भगवान शिवांच्या आज्ञेनुसार त्यांचं स्वतःचच एक स्वतंत्र देवालय निर्माण केलं. भगवान शिवांनी यमदेवांना क्षेत्रपाल हे पद प्रदान केलं. हे देवालय चंदनाच्या वनांत बांधलं म्हणून ह्या स्थळाला गंधारण्य असं नाव प्राप्त झालं. यमदेवांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भगवान शिवांनी यमदेवांना आपले वाहन बनवून श्रीवांझीयम ते थिरुकोडीकवल असा प्रवास केला. म्हणून दरवर्षी मासी महिन्याच्या भरणी नक्षत्र दिवशी भगवान शिवांची यमदेवांना वाहन बनवून मिरवणूक काढली जाते. असा समज आहे कि यमदेव ह्या स्थळाचं भूकंपासारख्या संकटांपासून रक्षण करतात. यमदेवांच्या उदात्त विचारांना आदर म्हणून ह्या मंदिरात त्यांची पूजा प्रथम केली जाते. उत्तरेकडील प्रवेशाजवळ गुप्तगंगेमध्ये स्नान करून दक्षिणेकडील प्रवेशाच्या जवळ असलेल्या यमदेवांचे दर्शन घेऊन मगच श्री वांझीनाथर ह्यांचे दर्शन घेण्याची प्रथा आहे. 

४. सुर्यपुष्करिणी: दक्ष यज्ञाचा विध्वंस करायला आलेल्या श्री वीरभद्रांनी यज्ञात भाग घेतलेल्या सर्वांना शिक्षा दिली. त्यामध्ये श्री सूर्यदेव पण होते. वीरभद्रांनी सूर्यदेवांवर वार केल्याने सूर्यदेवांचे दात तुटले. त्यांनी इथे येऊन कार्थिगई ह्या तामिळ महिन्यामध्ये पूर्ण महिना तपश्चर्या करून तीर्थामध्ये स्नान केलं. भगवान शिव त्यांच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी सूर्यदेवांना क्षमा केली. सूर्यदेवांनी ज्या तीर्थामध्ये स्नान केलं त्याला सूर्यतीर्थ तसेच गुप्तगंगा असे पण नाव आहे. असा समज आहे कि भगवान शिवांनी हे तीर्थ आपल्या त्रिशुळाने तयार केलं. 

५. भक्त जेव्हां गंगेमध्ये स्नान करतात तेव्हा गंगादेवी भक्तांची पापे आपल्यावर शोषून घेतात. ह्या जमा झालेल्या पापांचं निरसन कसं करायचं हा प्रश्न गंगादेवींनी भगवान शिवांना केला तेव्हां भगवान शिवांनी गंगादेवींना ह्या स्थळी जिथे त्यांनी यमदेवांवर कृपा केली तिथे येण्याचा सल्ला दिला. भगवान शिवांच्या सल्ल्यानुसार गंगादेवी इथे आल्या. त्यांनी आपल्या पवित्रतेतील हजार भागांपैकी एक भाग कैलासावर ठेवून उरलेल्या ९९९ भागांसकट इथल्या पवित्र तीर्थामध्ये त्या विलीन झाल्या. असा समज आहे की गंगादेवी इथे गुप्तपणे राहतात म्हणून ह्या तीर्थाला गुप्तगंगा असे नाव आहे. हे तीर्थ गंगेपेक्षाही पवित्र मानलं जातं. सध्या त्याचे नाव मुनीतीर्थ असे आहे. महामाघम उत्सव ह्या तीर्थामध्येपण साजरा होतो. असा समज आहे की हे तीर्थ चारही युगांमध्ये अस्तीत्वात आहे. सत्ययुगामध्ये त्याचे नाव पुण्यतीर्थ होते, त्रेतायुगामध्ये अत्रीतीर्थ, द्वापारयुगामध्ये पराशर तीर्थ आणि कलियुगामध्ये मुनीतीर्थ. अत्री ऋषी, भारद्वाज ऋषी, जमदग्नी ऋषी, वसिष्ठ ऋषी, विश्वामित्र ऋषी, गौतम ऋषी ह्यांना ह्या गुप्तगंगेमुळे मुक्ती प्राप्त झाली. अगस्त्य ऋषींनी हे घोषित केलं आहे कि ह्या स्थळाच्या नुसत्या स्मरणाने मुक्ती मिळेल.

६. परंपरेनुसार जेव्हा मंदिरांच्या परिसरामध्ये (मंदिराच्या भोवतीचा माड परिसर म्हणजेच मंदिराच्या भोवतालच्या गल्ल्या) मृत्यू होतो तेव्हा मंदिरे बंद ठेवली जातात. पण हे मंदिर काशीच्या तुल्यबळ समजलं जातं म्हणून ह्या मंदिरामध्ये पूजा चालू राहते पण घंटा वाजवली जात नाही. 

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

श्री यमदेव, सप्त ऋषी, श्री अग्नीदेव, श्री सूर्यदेव, सर्पांचा राजा शंखपालन, श्री गंगादेवी, श्री पार्वतीदेवी, पराशर ऋषी, श्री इंद्रदेव

वैशिष्ट्ये:

१. श्री यमदेवांचे देवालय: हे देवालय दक्षिणाभिमुखी आहे. श्री यमदेवांना चार हात आहेत आणि त्या हातांमध्ये पाश, गदा आणि त्रिशूल आहे. ते बैठ्या मुद्रेमध्ये आहेत. त्यांचा डावा पाय दुमडलेला आहे आणि उजवा पाय खाली सोडला आहे. त्यांच्या पायामध्ये त्यांनी खडावा धारण केल्या आहेत, ज्या ऋषीमुनी धारण करतात तशा. त्यांच्या मूर्ती जवळ चित्रगुप्तांची ऋषिरूपातली मूर्ती आहे.

२. श्री दुर्गादेवींचे देवालय: ह्या मूर्तीमध्ये श्री दुर्गादेवींचा एक पाय जमिनीवर आहे आणि एक पाय असुरावर आहे. 

३. श्री महिषासुरमर्दिनी ह्यांचे देवालय: त्या वरद मुद्रेमध्ये आहेत. त्यांना आठ हात आहेत आणि ह्या आठ हातांमध्ये त्यांनी शस्त्रे धारण केली आहेत. त्यांचा वाहन सिंह त्यांच्या बाजूला उभा आहे. राहू काळामध्ये भाविक जन त्यांची १०८ कमळांनी पूजा करतात.

४. श्री वेन्नाई पिल्लैयार (तामिळ मध्ये वेन्नाई म्हणजे लोणी): ह्यांचे देवालय आतल्या परिक्रमेमध्ये आहे. पोटाच्या रोगांमधून मुक्ती मिळविण्यासाठी भाविक जन ह्या मूर्तीला लोणी चोळतात.

५. इथे सतरा शिलालेख आहेत ज्यामध्ये १०व्या शतकापासून १७व्या शतकापर्यंत विविध लोकांनी ह्या मंदिराला दिलेल्या देणग्या आणि भेटवस्तूंचे उल्लेख आहेत.

६. इथली श्री दक्षिणामूर्तींची मूर्ती १०व्या शतकातील आहे असा समज आहे आणि श्री सुब्रमण्यम ह्यांची मूर्ती १५व्या शतकातील आहे. 

७. इथे यमदेवांची पूजा प्रथम केली जाते. प्रथा अशी आहे की प्रथम गुप्तगंगे मध्ये स्नान करायचं, नंतर तीर्थाच्या काठावर असलेल्या श्री विनायकांची पूजा करायची, मग श्री यमदेवांची पूजा करायची आणि मग भगवान शिवांची पूजा करायची. 

८. इथे भगवान शिवांच्या पूजेसाठी बिल्वपत्राच्या जागी चंदन वृक्षाची पाने अर्पण केली जातात.

९. असा समज आहे की शैव संत संबंधर ह्यांनी इथल्या भगवान शिवांवर  रचलेली स्तुती गायल्याने विभक्त दाम्पत्यांचे पुनर्मीलन होते.

१०. इथे आजूबाजूला कितीही पाण्याचा अभाव भासला तरी गुप्तगंगेमधलं पाणी कधी आटत नाही. गुप्तगंगेमध्ये एक डुबकी ही वाराणसी, रामेश्वरम आणि महामाघम इथल्या तीर्थांमध्ये डुबकी मारण्याच्या तुल्यबळ आहे. हि डुबकी मुक्ती प्रदान करते. 

११. इतर मंदिरांच्या विपरीत हे मंदिर ग्रहणकाळामध्ये तसंच मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरात मृत्यू झाला असलं तरीपण खुलं राहतं.

१२. गाभाऱ्याचा आकार अर्धवर्तुळाकार खंदकासारखा आहे.

१३. श्री पार्वती देवींची इथे श्री दुर्गा, श्री महालक्ष्मी आणि श्री सरस्वतींच्या रूपांत पूजा केली जाते. सकाळी त्यांची पूजा श्री दुर्गा रूपांत होते, संध्याकाळी श्री महालक्ष्मींच्या रूपांत तर संध्याकाळी सहा नंतर श्री सरस्वतींच्या रूपांत होते. 

१४. संत अरुणागिरिनाथर ह्यांनी ह्या मंदिरातल्या श्री मुरुगन ह्यांच्यावर स्तुती रचली आहे.

१५. इथे राहू आणि केतू ह्यांची एकाच दगडात घडवलेली मूर्ती एका स्वतंत्र देवालयामध्ये आहे.

१६. इथे नवग्रहांचे देवालय नाही.

मंदिराबद्दल माहिती:

ह्या पूर्वाभिमुख मंदिराचे आवार ५ एकरवर पसरलेलं आहे. इथल्या गाभाऱ्याचा आकार अर्धवर्तुळाकार खंदकासारखा आहे. ह्या मंदिराला पांच स्तरांचं राजगोपुर आहे. ह्या शिवाय इथे तीन गोपुरे, तीन कलश (शिखरे) आणि तीन परिक्रमा आहेत. सर्वात जास्त मूर्ती आतल्या परिक्रमेमध्ये आहेत. पहिल्या प्रवेशावरचे राजगोपुर पांच स्तरांचे आहे आणि दुसऱ्या प्रवेशावरचे राजगोपुर तीन स्तरांचे आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यामध्ये गाभारा, अंतराळ आणि अर्धमंडप आहे. राजगोपुराच्या पुढे बलीपीठ, ध्वजस्तंभ आणि नंदी आहेत. मूलवर आणि श्री अंबिका देवी पूर्वाभिमुख आहेत. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे आणि सपाट पायथ्यावर (अवूदयार) आहे. हे लिंग उंच आहे. 

इथे दोन नंदी आहेत. एक पूर्वेला आहे आणि एक पश्चिमेला आहे. दोन्ही नंदी शिव लिंगाकडे मुख करून आहेत.

हे शिव लिंग सदाशिव लिंग समजले जाते. म्हणून जगातली सर्व शिव लिंगे गुप्त रूपांत ह्या लिंगाची पूजा करतात असा समज आहे.

ह्या लिंगाच्या महतीची तुलना अशा प्रकारे केली जाते - १) यज्ञांमध्ये अश्वमेध यज्ञ २) व्रतांमध्ये सोमव्रत ३) मंत्रांमध्ये षोडशाक्षरी मंत्र ४) दानांमध्ये अन्नदान ५) भक्तांमध्ये शिवभक्त ६) वृक्षांमध्ये कल्पवृक्ष ७) धर्मांमध्ये शिवधर्म ८) गायींमध्ये कामधेनू गाय ९) तीर्थांमध्ये गुप्तगंगा तीर्थ

असा समज आहे की सत्ययुगामध्ये हे लिंग रत्नरूपांत होतं, त्रेतायुगामध्ये स्वर्णरूपांत,  द्वापारयुगामध्ये थेयु रूपांत तर कलियुगामध्ये पाषाणरूपामध्ये आहे. 

दुसऱ्या परिक्रमेमध्ये श्री पार्वती देवींचे देवालय आहे. त्या उभ्या मुद्रेमध्ये आहेत. 

मंदिरात प्रवेश केल्यावर डावीकडे श्री यमदेवांचे देवालय आहे. पुढल्या मंडपामध्ये श्री मुरुगन आणि श्री गणेशांची देवालये आहेत. श्री गणेशांना इथे श्री अभयकर विनायक असे नाव आहे. मंडपाच्या आतमध्ये गेल्यावर उजव्याबाजूला श्री अंबिका देवींचे देवालय आहे. इथे ध्वजस्तंभ, बलीपीठ आणि नंदी आहेत. डाव्या बाजूला अधिकार नंदी आहेत. ह्या मंडपामध्ये उत्सव मूर्ती आहेत.

आतल्या परिक्रमेमध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत: श्री विनायक, श्री सूर्य, पंचभूत लिंगे, श्री ज्येष्ठा देवी आणि श्री शनीश्वरर.

कोष्ठ मूर्ती: श्री विनायक, श्री दक्षिणामूर्ती, श्री लिंगोद्भवर, श्री ब्रह्म आणि श्री दुर्गादेवी. 

श्री चंडिकेश्वरर एका स्वतंत्र देवालयामध्ये आहेत. श्री मुरुगन त्यांच्या पत्नी वल्ली आणि दैवानै ह्यांच्या समवेत स्वतंत्र देवालयामध्ये आहेत.

परिक्रमेमध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत: श्री महालक्ष्मी, श्री महिषासुरमर्दिनी, ६३ नायनमार, क्षेत्र लिंग, श्री सट्टाईनाथर आणि श्री दुर्गा देवी. ह्या शिवाय पुढील स्थळांतील शिव लिंगाच्या प्रतिकृती इथे दिसतात - थिरुवेंगाडू, मयीलादुथुराई, छायावनम, थिरुविडाईमरुथुर आणि थिरुवैयारू.

प्रकारामध्ये थेयु लिंग, अक्षय लिंग, धर्म-अंबळ देवी, श्री कैलासनाथर आणि श्री मीनाक्षीदेवींसमवेत श्री सुंदरेश्वरर ह्यांची देवालये आहेत.

श्री महालक्ष्मींच्या जवळ असलेल्या हत्तीला चार दंत आहेत. 

इथे भगवान शिव प्रभावी असल्याने नवग्रहांचे देवालय नाही. पण श्री शनीश्वरांचे स्वतंत्र देवालय आहे. 

आतल्या परिक्रमेमध्ये श्री भैरवांचे स्वतंत्र देवालय आहे. ते बैठ्या मुद्रेमध्ये आहेत. ह्या मूर्तीमध्ये त्यांचे वाहन श्वान त्यांच्याबरोबर नाही. हि रचना हे दर्शवते की ते योगमुद्रेमध्ये आहेत. म्हणून त्यांना इथे श्री योगभैरव असे संबोधले जाते. ह्या देवालयाच्या बाजूला राहू आणि केतूंचे देवालय आहे.

प्रार्थना:

१. हे राहू केतू परिहार स्थळ आहे. 

२. भाविक जन इथे अपत्यप्राप्तीसाठी आणि मानसिक रोगांच्या निवारणासाठी प्रार्थना करतात.

३. जे श्री यमदेवांच्या देवालयामध्ये प्रार्थना करतात त्यांच्या पापांपासून निर्माण झालेल्या मृत्यूच्या भयाचे निवारण होते असा समज आहे.

४. भाविक जन इथे नोकरीमध्ये उन्नती होण्यासाठी, व्यवसायामध्ये यशप्राप्तीसाठी, तसेच विभक्त दांपत्ये पुनर्मीलन होण्यासाठी प्रार्थना करतात. ते कार्थिगई ह्या तामिळ महिन्याच्या रविवारी गुप्तगंगेमध्ये स्नान करतात. 

५. हे स्थळ मघा, पूर्वा, शतभिषा आणि भरणी नक्षत्रासाठी तसेच मेष, कुंभ आणि सिंह राशींसाठी परिहार स्थळ आहे. ग्रहांच्या प्रतिकूल परिणामांचे निवारण होण्यासाठी भाविक जन इथे प्रार्थना करतात.

६. आवनी महिन्याच्या शुक्रवारी इथे लक्ष्मी तीर्थामध्ये स्नान केल्याने विभक्त दाम्पत्यांचे पुनर्मीलन होते.

७. वैकासि ह्या तामिळ महिन्याच्या श्रवण नक्षत्र दिवशी (थिरुवोनम) नाग तीर्थामध्ये स्नान केल्याने नागदोषाचे निवारण होते.

८. आवनी ह्या तामिळ महिन्याच्या एकादशी/ द्वादशी दिवशी चक्र तीर्थामध्ये स्नान केल्याने ब्रह्महत्या दोषाचे निवारण होते.

पूजा:

१. आगम नियमांनुसार नित्य पूजा.

२. प्रदोष पूजा.

३. अमावस्या आणि पौर्णिमेला विशेष पूजा

मंदिरात साजरे होणारे महत्वाचे सण:

आडी (जुलै-ऑगस्ट): १० दिवसांचा आडीपुरम उत्सव (पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्र)

आवनी (ऑगस्ट-सप्टेंबर): श्री गणेश चतुर्थी, मूळ नक्षत्र दिवशी आवनी मूलम उत्सव

पूरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): नवरात्री

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): १२ दिवसांचा कडाई ग्न्यारू (शेवटचा रविवार) उत्सव, स्कंद षष्ठी, अन्नाभिषेक

कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेम्बर): कार्थिगई दीपम

मारगळी (डिसेम्बर-जानेवारी): थिरुवथीरै

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): १० दिवसांचा मासीमाघम उत्सव, तीर्थवारी उत्सव ब्रह्मोत्सवाच्या शेवटच्या दिवशीच्या ऐवजी दुसऱ्या दिवशी साजरा होतो, शिवरात्रीच्या दिवशी श्री यमदेवांना वाहन बनवून भगवान शिवांची मिरवणूक काढली जाते

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ६ ते ८, दुपारी ३.३० ते संध्याकाळी ८

मंदिराचा पत्ता:

श्री वांझीनाथरस्वामी मंदिर,
ऍट पोस्ट श्रीवांझीयम,
तालुका नन्नीलं,
तामिळ नाडू 

दूरध्वनी: ९१-४३६६२९१३०५, ९३६०६०२९७३

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.