अंबर मक्कलम येथील श्री महाकाळनाथस्वामी मंदिर

हे शिव मंदिर कुंभकोणम-कारैक्कल मार्गावर थिरुवारुर जिल्ह्यातील पुंथोट्टम (फुलांचे वन) जवळ असलेल्या थिरुमक्कलम ह्या गावी आहे. मयीलादुथराई-थिरुवारुर मार्गावर हे मंदिर पेरलम पासून ६ किलोमीटर्स वर आहे. अंबरपेरूमथिरुकोविल पासून १ किलोमीटर्स वर आहे. कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावरील ह्या पाडळ पेथ्र स्थळाची स्तुती शैव संत संबंधर ह्यांनी केली आहे. कोचेंगटचोळा राजाने बांधलेल्या माडकोविल मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. मूळ मंदिर ६व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावे. इथल्या शिलालेखांनुसार ह्या मंदिराचे दगडी बांधकाम कुलोथंग I राजाने केले आणि कालांतराने ह्या मंदिराचा विस्तार विक्रम चोळा राजाने केला.

मूलवर: श्री महाकाळनाथस्वामी, श्री काळकंडेश्वर
देवी: श्री राजमातंगी, श्री इयनअम्माई, श्री भयअक्षयअंबिका
पवित्र तीर्थ: अमृत वावी (विहीर), महाकाळ तीर्थ
क्षेत्र वृक्ष: मरुद वृक्ष (मराठी मध्ये खैर), कारुंगकाली, मरूर (मराठीमध्ये किंजल)
ऐतिहासिक नाव: इंद्रपुरी
पुराणिक नाव: कोविलथिरुमक्कलम, थिरु-अंबल-मक्कलम

क्षेत्र पुराण:

१. पुराणानुसार दुर्वास ऋषींना मधलोला ह्या स्वर्गीय अप्सरेकडून दोन पुत्र प्राप्त झाले होते - अंबन आणि अंबरसुराल. ह्या पुत्रांनी भगवान शिवांची प्रखर तपश्चर्या केली आणि वरदाने मिळविली. ह्या वरदानांमुळे ते देव, ऋषी आणि इतरांना त्रास देऊ लागले. जेव्हां देव, ऋषी आणि इतर जन भगवान शिवांकडे मदतीसाठी गेले तेव्हां भगवान शिवांनी त्यांना श्री पार्वती देवींकडे पाठवलं. पार्वती देवींनी कालीदेवींकडे कटाक्ष टाकला. कालीदेवींनी एका सुंदर तरुण मुलीचं रूप धारण केलं. कालीदेवी इथे आल्या आणि त्यांच्याबरोबर भगवान विष्णू एका वृद्ध माणसाचं रूप घेऊन आले. जेव्हां दुर्वास ऋषींच्या पुत्रांनी ह्या तरुण मुलीला पाहिलं ते तिच्या प्रेमात पडले आणि तिला प्राप्त करण्यासाठी दोघांमध्ये भांडण चालू झाले. ह्या भांडणांमध्ये ज्येष्ठ पुत्र मरण पावला आणि नंतर कालीदेवींनी कनिष्ठ पुत्राला म्हणजेच अंबनला पण मारून टाकले. जिथे तिने अंबनला मारले त्या जागेला अंबकरथुर असे नाव प्राप्त झाले. अंबनला मारल्यामुळे कालीदेवींना ब्रह्महत्येचा दोष जडला. ह्या दोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी कालीदेवींनी इथल्या पवित्र तीर्थाजवळ एक शिवलिंग निर्माण करून त्याची बिल्व पत्रांनी पूजा केली. त्यांच्या हाताची चिन्हे अजूनही लिंगावर पाहावयास मिळतात. कालीदेवींनी इथे असुरांचा संहार केला आणि भगवान शिवांची पूजा केली म्हणून ह्या स्थळाला अंबरमक्कलम असं म्हणतात. 

२. स्थळ पुराणानुसार मातंग महर्षींनी अपत्यप्राप्तीसाठी इथे भगवान शिवांची उपासना केली. ह्या उपासनेचे फळ म्हणून त्यांना पुत्रीप्राप्ती झाली. त्यांनी तिचे नाव राजमातंगी असे ठेवले. असा समज आहे की योग्य वेळी भगवान शिव तिच्यापुढे प्रकट झाले आणि तिच्याशी विवाह केला. राजमातंगीने इथे भगवान शिवांसमवेत विवाह पोषाखात राहण्याची इच्छा व्यक्त केली. तसेच त्यांनी अशी पण इच्छा व्यक्त केली कि इथे जे कोणी त्यांच्या समस्यांचा परिहार करण्यासाठी प्रार्थना करतील त्यांच्या समस्यांचा परिहार व्हावा.

३. अजून एक पुराण आहे जे महाकाळ महाऋषींशी निगडित आहे. असा उल्लेख आहे कि महाकाळ महाऋषींनी इथे भगवान शिवांची उपासना केली. म्हणून ह्या स्थळाला मक्कलम असे नाव पडले. आणि भगवान शिवांना श्री महाकाळनाथर असे नाव पडले.

४. स्थलपुराणानुसार काशीमध्ये विमलन नावाचा ब्राह्मण रहात होता. त्याला अपत्य नव्हते. त्याने विविध शिव स्थळांना भेट दिली आणि अपत्य प्राप्तीसाठी प्रार्थना केली. त्याने दक्षिण भारताची तीर्थयात्रा करावयास सुरुवात केली. त्याने बऱ्याच शिव मंदिरांत जाऊन भगवान शिवांना अपत्यप्राप्तीसाठी प्रार्थना केली. एकदा भगवान शिवांनी विमलनला एका वृद्धाच्या रूपांत दर्शन दिलं आणि त्याला ह्या ठिकाणी येऊन श्री महाकाळनाथर ह्यांची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. त्यांनी त्याला हे पण सांगितलं कि इथे त्याला मनुष्याचे शिर असलेले श्री विनायक आणि किशोर वयातले श्री मुरुगन ह्यांचे पण दर्शन होईल. त्यांची पण उपासना करण्याचा भगवान शिवांनी विमलनला सल्ला दिला. भगवान शिवांनी विमलनला हे पण सांगितलं कि त्याला पुत्रप्राप्ती होईल आणि त्याचे नाव त्याने महादेवन असे ठेवावे. विमलनने भगवान शिवांच्या सल्ल्यानुसार उपासना केली आणि त्याला पुत्रप्राप्ती झाली.

५. स्थळ पुराणानुसार हे ठिकाण सोमयाजी मर नायनार (सोमसी मर नायनार) ह्यांचे जन्मस्थान आहे. ते इथे सुशीला ह्या त्यांच्या पत्नीसमवेत वास्तव्य करून होते. त्यांना भगवान शिवांच्या भक्तांना अन्नदान करण्याची खूप आवड होती. एकदा त्यांना भव्य सोमयाग साजरा करण्याची आणि ह्या यागासाठी थिरुवारुर येथील त्यागराजांना आमंत्रित करण्याची इच्छा झाली. त्यांना माहित होतं कि शैव संत सुंदरर हेच फक्त त्यागराजांना यागासाठी आमंत्रित करण्यास समर्थ आहेत. सुंदरर ह्या ठिकाणी जेव्हा आले तेव्हा ते त्यांना भेटायला गेले. त्यांना कळलं की सुंदरर हे सर्दी आणि खोकल्याने पीडित आहेत. त्यांनी सुंदरर ह्यांना थूडूवलर ह्या वनस्पतीपासून बनवलेले औषध दररोज द्यायला सुरुवात केली. जेव्हां सुंदरर पूर्ववत झाले तेव्हा ते सोमसी नायनार ह्यांचे आभार मानण्यासाठी आले. तेव्हां सोमसी नायनार ह्यांनी सुंदरर ह्यांच्या यज्ञामध्ये त्यागराजांना आमंत्रित करण्यासाठी मदत मागितली. सुंदरर ह्यांनी ती विनंती मान्य केली. सुंदरर ह्यांनी भगवान शिवांना विनंती केली की त्यांनी वैकासि ह्या तामिळ महिन्यातील आश्लेषा ह्या नक्षत्र दिवशी यज्ञामध्ये येऊन दर्शन द्यावे. सुंदरर ह्यांनी केलेल्या विनंतीची बातमी वणव्यासारखी पसरली आणि विविध ठिकाणाहून सर्व ऋषी, मुनी आणि संत ह्या यज्ञामध्ये सहभागी होण्यासाठी अंबर येथे आले. भगवान शिव, पार्वती देवी, श्री विनायक आणि श्री मुरुगन हे पारधी कुटुंबाच्या रूपांत तेथे आले. त्यांच्याबरोबर चार वेद चार श्वानांच्या रूपांत आले. भगवान शिवांच्या खांद्यावर एक मृत वासरू होते. त्या काळी पारधी हे समाजातून बहिष्कृत मानले जायचे. पारधी कुटुंबाला पाहून तिथे जमलेले विद्वान आणि ऋषी ह्यांना यज्ञ साजरा करण्यामधे घोडचूक झाली आहे असे मानून निघून गेले. पण सोमसी नायनार ह्यांनी पारधी कुटुंबाचं स्वागत केलं आणि पारधी कुटुंबाने पण त्यांचं आदरातिथ्य आनंदाने स्वीकारलं. ह्या घटनेच्या स्मृत्यर्थ इथे एक श्री विनायकांचं देवालय आहे जिथे श्री विनायकांना अच्चू तीर्थ विनायक असे संबोधले जाते. इथे त्यांचे शिर हत्तीचे नसून मानवी आहे. यज्ञाचे हवीस स्वीकारल्यावर पारधी कुटुंबाने आपल्या मूळ रूपांत दर्शन दिलं. इथे एक छोटा मंडप आहे जिथे हा सोमयज्ञ साकार झाला असा समज आहे. हा यज्ञकुंड अंबरमक्कलम आणि अंबरपेरूनथिरुकोविल ह्या स्थळांच्या मध्यभागी आहे. प्रत्येक वर्षी ह्या ठिकाणी सोमयज्ञ साजरा केला जातो. ह्या यज्ञाच्या समयी थिरुवारुर येथे त्यागराजांची पूजा होत नाही कारण असं मानलं जातं की त्यागराज ह्या यज्ञासाठी ह्या ठिकाणी आले आहेत.

६. असा समज आहे की वासुकीने इथे भगवान शिवांची पूजा करून ब्रह्महत्या दोषातून मुक्ती प्राप्त केली.

७. नागकन्नीकांनी इथे भगवान शिवांची पूजा केली. सर्पांनी (तामिळ मधे कालम) इथे पूजा केली म्हणून ह्या स्थळाला मक्कलम असे नाव प्राप्त झाले.

८. पुराणानुसार संहारशीलन ह्याने इंद्रदेवांना पराभूत केले. इंद्रदेवांनी भगवान शिवांची इथे प्रार्थना करून त्यांची मदत मागितली. भगवान शिवांनी श्री भैरवांच्या रूपांत (श्री सट्टाईनाथर) संहारशीलन ह्याचा पराभव करून इंद्रदेवांना त्यांचे मूळ पद प्राप्त करून दिले. 

९. पुराणानुसार जेव्हा विश्वामित्र ऋषी तपश्चर्या करत होते त्यावेळी देवांनी मन्मदांच्या मदतीने त्यांच्यावर बाण फेकून त्यांची तपश्चर्या भंग करण्याचा प्रयत्न केला. क्रोधीत झालेल्या विश्वामित्रांनी मन्मदांना शाप दिला. मन्मदांनी  इथे भगवान शिवांची उपासना करून शापातून मुक्ती प्राप्त केली.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

हे स्थळ नैमिषारण्यांपैकी एक मानलं जातं म्हणून असं मानलं जातं की व्यास ऋषी, दुर्वास ऋषी आणि सप्त ऋषींनी इथे उपासना केली. तसेच इंद्रदेव, सोमसी नायनार, सुंदरर, मन्मद, कालीदेवी, मातंग महर्षी, महाकाळ महर्षी ऋषी, विमलन, वासुकी, नागकुमारिका आणि विश्वामित्र ऋषी ह्यांनी उपासना केली.

वैशिष्ट्ये:

१. हे कोचेंगट चोळा राजाने बांधलेल्या माड कोविल मंदिरांपैकी एक आहे. 

२. इथे मोहिनीदेवींना अलंकार करताना इथले ब्राह्मण त्यांना स्पर्श करत नाहीत कारण मोहिनी देवी अस्पर्शित आहेत (तामिळ मधे थिंदाथिरुमेनिं). मोहिनीदेवींना अलंकार चढविण्यासाठी आणि हार अर्पण करण्यासाठी काठीचा वापर केला जातो.

३. श्री विनायक आणि श्री बालमुरुगन ह्यांच्या मूर्तींमध्ये त्यांची मुखे मानवी आहेत. 

४. श्री कालीदेवींच्या मूर्तीमध्ये त्यांच्या हातात शिवलिंग आहे.

५. श्री सुब्रह्मण्य ह्यांनी इथे धनुष्य आणि बाण घेतले आहे असे चित्रित केले आहे.

६. श्री महाकाळनाथर ह्यांची तीन मंदिरे आहेत जिथे महाकाळ ऋषींनी शिवलिंग प्रस्थापित केले आहे. १) हे मंदिर २) विल्लूपुरम येथील इरुम्बाई ३) उज्जैन

मंदिराबद्दल माहिती:

मंदिराचा आवार साधारण सहा एकर वर पसरलेला आहे. इथे अनेक गोपुरे आहेत ज्यावर आकर्षक स्टुक्कोची चित्रे आहेत. हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून त्याला पांच स्तरांचं राजगोपुर आहे आणि आणि दोन परिक्रमा आहेत. इथले शिवलिंग स्वयंभू असून ते पूर्वाभिमुख आहे. अंबर आणि अंबर मक्कलम ह्यांच्या मध्यभागी सोमसी मार नायनार ह्यांनी बांधलेली यागशाळा आहे. इथे भगवान शिवांची पारधी रूपांतली मूर्ती आहे. उजव्या बाजूला अलंकार मंडप आहे ज्यामध्ये श्री मरुदप्पर ह्यांचे देवालय आहे. श्री पार्वती देवी त्यांच्या पूर्वाभिमुख देवालयातून भक्तांवर कृपावर्षाव करतात. इथे त्यांना श्री बयाक्ष्यअंबिका ह्या नावाने पूजले जाते. 

परिक्रमेमधील इतर मूर्ती आणि देवालये: श्री विनायक, श्री सुब्रह्मण्य त्यांच्या पत्नींसमवेत, श्री निलोथ्थपलमअंबळ समवेत भगवान शिव, श्री नटराज, श्री कालीदेवी, मातंग महर्षी, श्री दक्षिणामूर्ती, श्री महालक्ष्मी, श्री चंडिकेश्वरींसमवेत श्री चंडिकेश्वरर, श्री वाल्मिकनाथर, श्री शनीश्वरर, श्री विश्वनाथ, श्री दंडपाणी, मोक्ष लिंग, श्री नागनाथर, ईशान्य लिंग, ज्वरनिवृत्ती लिंग, अगस्त्य लिंग, बाण लिंग, श्री ब्रह्मदेव, श्री योग सुब्रह्मण्य, नाग (सर्प), ६३ नायनमार, शैव संत नालवर, संत सोमयाजी मार नायनार त्यांच्या पत्नीं सुशीला ह्यांच्या समवेत, नवग्रह. इथे वासुकी ह्यांचे देवालय आहे तसेच श्री सट्टाइनाथर ह्यांचे देवालय आहे. श्री सुब्रमण्यम ह्यांच्या हातामध्ये धनुष्य बाण आहेत. 

इथल्या मिरवणुकीच्या मूर्ती खूप सुंदर आहेत. त्या मूर्ती अशा आहेत: काट्चिकुथौ नायनार, भगवान शिव पारधी रूपांत आणि श्री पार्वती देवी त्यांच्या पत्नींच्या रूपांत, हातामध्ये शिवलिंग असलेल्या श्री कालीदेवी, सोमस्कंद आणि श्री नटराज. ह्या मूर्ती मंडपामध्ये ठेवल्या आहेत. 

मुख्य देवालयाच्या जवळ भगवान विष्णूंची श्री वेट्रीरुंध पेरुमल ह्या नावाची मूर्ती आहे.

ह्या मंदिरामध्ये श्री विनायकांचे नाव आदिविनायक तर श्री बाल मुरुगन ह्यांच हे नाव आदिस्कंद असे आहे. ह्या शिवाय श्री विनायकांचे इथे अजून एक देवालय आहे जिथे त्यांना श्री पडीक्कासु पिल्लैयार असे संबोधले जाते. 

उत्तर दिशेला श्री पाताळेश्वरर ह्यांचे देवालय आहे. पुन्नाग वृक्षाखाली श्री पुन्नागवननाथर ह्यांचे देवालय आहे. इथे वासुकी आणि मोहिनीदेवी ह्यांची पण देवालये आहेत. इथे भगवान शिवांची एक मूर्ती आहे ज्यामध्ये भगवान शिव पारधी रूपांत आहेत, श्री पार्वती देवींच्या माथ्यावर एक मडकं आहे आणि त्यांच्याबरोबर त्यांचे पुत्र श्री विनायक आणि श्री कार्थिकेय आहेत.

प्रार्थना:

१. विवाहातल्या अडचणींचा परिहार करण्यासाठी इथे भाविक जन श्री पार्वती देवींना दोन लाल कण्हेर फुलांचे हार अर्पण करतात. ह्यातील एक हार भक्तांना परत दिला जातो. असा समज आहे कि हा परत मिळालेला हार परिधान केल्यावर विवाहातल्या अडचणी दूर होतात. 

२. मृत्यूशय्येवर असलेल्यांसाठी इथे मोक्ष लिंगावर अभिषेक केल्यास त्यांना मोक्ष प्राप्त होतो असा समज आहे.

पूजा:

दैनंदिन पूजा, प्रदोष पूजा, इतर साप्ताहिक आणि पाक्षिक पूजा. 

मंदिरात साजरे होणारे महत्वाचे सण:

वैकासि (मे-जून): आश्लेषा ह्या नक्षत्र दिवशी इथे सोमयाजी मर नायनार यज्ञ उत्सव भव्य प्रमाणावर साजरा केला जातो. ह्या दिवशी भगवान शिव त्यांच्या खांद्यावर एक मृत वासरू अशा रूपांत, त्यांच्या बरोबर चार वेद चार श्वानांच्या रूपांत, श्री पार्वती देवी त्यांच्या डोक्यावर एक मडके आहे अशा रूपांत अशा मूर्तींची मिरवणूक काढली जाते. ही मिरवणूक यज्ञशाळेपर्यंत जाते. नंतर त्यांना यज्ञाचे हवीस अर्पण केले जाते. नंतर भगवान शिव आणि श्री पार्वती देवी ऋषभावर आरूढ होऊन भक्तांना दर्शन देतात.

आवनी (ऑगस्ट-सप्टेंबर): श्री गणेश चतुर्थी

पुरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): नवरात्री

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): स्कंद षष्ठी, अन्नाभिषेक

मारगळी (डिसेम्बर-जानेवारी): थिरुवथीरै

थै (जानेवारी-फेब्रुवारी): मकर संक्रांति

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): महाशिवरात्री

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ७ ते दुपारी १२, संध्याकाळी ५ ते रात्री ८

मंदिराचा पत्ता:

श्री महाकाळनाथस्वामी मंदिर,
ऍट पोस्ट कोविल थिरूमलम (पुंथोट्टम मार्गे),
तालुका: नन्नीलम,
जिल्हा: थिरुवारुर,
तामिळनाडू ६०९५०३

दूरध्वनी: +९१-४३६६२९१४५७, +९१-९४४२७६६८१८      

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

          

 

Shri Mahakalanathaswamy Temple at Ambar Maakaalam (Thiru Makkalam, Koil Thirumalam)

This Shiva temple is located at Thiru Makkalam near Poonthotham (flower garden) in Thiruvarur district. It is on the Kumbhakonam-Karaikkal route. It is at a distance of 6 kms from Peralam on Mayiladuthurai-Thiruvarur route. The temple is at a distance of 1 km from Ambar Perum Thiru kovil. This is a Padal Pethra Sthalam on the southern bank of Kaveri revered by Shaiva Saint Sambandhar. It is a Mada Kovil built by King Kochengat Chola. The original temple must have existed even before the sixth century. As per the stone inscriptions the temple was built as a stone structure by Kulothanga Chola I in the tenth century. Later extensions were done by King Vikram Chola. 

Moolavar: Shri Mahakalanathswamy, Shri Kalakandeshwarar
Devi: Shri Rajamatangi, Shri Iyanma, Shri BayaakshyaAmbika
Sacred Teerth: Amrut Vavi (well), Mahakal Theertha
Kshetra Vruksha: Marud Tree (Khair in Marathi), Karungkali, Marur (Kinjal in Marathi)
Historical Name: Indrapuri
Puranik Name: Kovilthirumakalan, Thiru-ambar-makalam

Kshetra Puran:

1. According to Puran, Sage Durvasa had two sons named Ambasuran and Amban. They were staunch worshipers of Lord Shiva and were blessed with various boons by Lord Shiva. They started misusing their powers and were terrorising common people. Under Lord Shiva’s instructions Goddess Kali took the form of a beautiful girl along with Lord Vishnu who took the form of an old man. On seeing the beautiful girl, the two brothers started fighting amongst themselves to marry her. In this fight Ambasuran was killed and the younger one was later killed by Goddess Kali at a place known as Ambakarathur near Ambal. She incurred Brahmahatya dosha and in order to get relieved of the dosha due to the killing of Amban she made a Shiva Linga and worshiped Lord Shiva at this place. Hence this place got the name Ambar Maakkalam.

2. According to Sthala puran, Matanga Maharshi worshiped Lord Shiva for child boon. He was blessed with a female child and he named her Rajamatangi. It is believed that at the proper time, Lord Shiva appeared before her and married her. She expressed her wish to Lord Shiva that she wanted to stay with him in wedding form at this place. She also expressed the wish that those who came here for removal of obstacles should be relieved of their obstacles. 

3. Another puran is associated with Mahakal Maharishi. It is stated that Sage Mahakal Maharishi worshiped Lord Shiva at this place, hence the place got the name Makkalam and Lord Shiva is praised as Mahakalnathar.

4. According to the Sthala puran, there lived a brahmin named Vimalan at Kashi and he was childless. He visited various Shiva temples and prayed to Lord Shiva for a child boon. He started his pilgrimage to South India. Visited many Shiva temples and prayed to Lord Shiva. One day Lord appeared before him in the guise of an old man and suggested that he visit this temple and worship Lord Mahakalnathar. He also informed him that he will find Lord Vinayaka with a human head and Lord Muruga as a young child. He asked him to worship them also. He further stated that he will be blessed with a male child whom he has to name as Mahadevan. Vimalan did as directed by the Lord and was blessed with a male child. 

5. According to the Sthala puran, this is the birth place of Saint Somayaji Mara Nayanar (Somasi Mara Nayanar). He lived at this place along with his wife Sushila and was fond of offering food to devotees of Lord Shiva. Once he wished to conduct Soma Yagnya on a large scale and wanted to invite Lord Thyagaraja of Thiruvarur. He knew that only Shaiva Saint Sundarar could bring Lord Thyagaraja to this place. As Sundarar was staying at this place he went to meet him. He found Sundarar suffering from a cold and a cough. He started sending a herbal medicine named Thoodhuvalai to Sundarar daily. After getting cured, Sundarar came to thank him. At that time Somasi Nayanar sought his help for the Yagnya. Sundarar agreed to bring Lord Thyagaraja to the Yagnya. When the news spread that Lord Thyagaraja will be attending the Yagnya, a large number of people including Sages and Vedic scholars gathered at the place where Yagnya was to be performed. Lord Shiva is believed to have appeared as a Chandala with four Vedas in the form of dogs and a dead calf on his shoulder. He was accompanied by Goddess Parvati with a pot on her head along with her sons Lord Vinayaka and Lord Muruga in the form of young children holding mother’s hand. The brahmin started feeling that something was wrong in conducting the Yagnya as an untouchable person had come to the place. Immediately most of them ran away. Somasi Nayanar welcomed the guest and explained to the gathering the real identity of the guest who had come in the disguise of a Chandala family. Somasi Nayanar and Sundarar worshiped Lord Shiva and continued the Yagnya. They offered havish (Avirbaham) to the guests. Later, Goddess Parvati and Lord Shiva along with Lord Vinayaka and Lord Muruga gave darshan to Somasi Mara Nayanar and Sundarar. Lord Shiva blessed Somasi Marar as a Naayanar.  There is a small shrine of Lord Vinayaka where he is praised as Achhu Theertha Vinayaka. There is another small shrine where the Yagnya was believed to have been conducted. The two shrines are in between Ambar Maakkalam and Ambar Perum Thiru Kovil. Every year a Yagnya is conducted at that place. During this Yagnya the noon puja is not conducted at Lord Thyagaraja temple in Thiruvarur as it is believed that the Lord has come to this place.

6. It is believed that the serpent Vasuki worshiped Lord Shiva and was relieved of brahmahatya dosha at this place. 

7. Nagakannika (kumari) worshiped Lord Shiva at this place. As a serpent (kalam in Tamil) worshiped at this place this place is praised as Maakkalam.

8. According to the Puran, Lord Indra was defeated by Samharsheelan. He prayed to Lord Shiva at this place and sought his help. Lord Shiva in the guise of Lord Bhairav (Sattainathar) defeated Samharsheelan and restored Lord Indra to his original position. 

9. According to the puran, when Sage Vishwamitra was doing penance the devas tried to disturb his penance by asking Manmada to shoot an arrow at the sage. Angered by this act of devas, Sage Vishwamitra cursed Manmada. Manmada worshiped Lord Shiva at this place and got rid of the curse. 

Those who worshiped at this place:

As this place was considered to be one of the Naimisharanyas, it is believed that Sage Vyasa, Sage Durvasa and Sapta Rishis worshiped Lord Shiva at this place. Lord Indra, Somasi Nayanar, Sundarar, Manmada, Goddess Kali, Matanga Maharishi, Sage Mahakala Maharshi, Vimalan, Vasuki, Nagakumarika and Sage Vishwamitra.

Special features:

1. It is a Mada kovil built by King Kochengat Chola.

2. Goddess Mohini is not touched by the hand of the priest as she is considered as an untouched body (Theendathirumeniin Tamil). A stick is used for alankar and garlanding her.

3. The idols of Adi Vinayaka and Lord Bala Muruga are with human faces.

4. The idol of Goddess Kali has a Shiva Linga on her hand.

5. Lord Subramanya is depicted with a bow and arrow.

6. There are three Mahakalnathar temples where Sage Mahakal has installed Shiva Linga. They are (a) This place, (b) Irumbai in Villupuram, (c )  At Ujjain

About temple:

The temple covers an area of 6 acres. There are several Gopurams with attractive stucco images. The temple is east facing with a five tiered Rajagopuram and has two prakarams. The Shiva Linga is a Swayambhu Linga facing the east. In between Ambar and Ambar Makkalam there is a Yaagshala built by Somasi Mara Nayanar. There is an idol of Chandala in the form of Lord Shiva in this temple. On the right side there is an Alankar Mandap in which there is the shrine of Lord Marudappar. Goddess Parvati graces from an east facing shrine. She is praised as Goddess BayaakshyaAmbika

Other shrines and idols in the prakaram:

Lord Vinayakar, Lord Subramanya with his consorts, Lord with his wife Neelottapalam Ambal, Lord Nataraja, Goddess Kali, Matanga Maharshi, Lord Dakshinamurti, Goddess Mahalakshmi, Lord Chandikeshwarar with Chandikeshwari, Lord Valmikanathar, Lord Shanishwarar, Lord Vishwanatha, Lord Dandapani, Moksha Linga, Lord Naganathar, Ishanya Linga, Jwaranivrutti Linga, Agastya Linga, Bana Linga, Lord Brahma, Lord Yoga Subramanya, Naga (serpents), 63 Naayanmars, Shaiva Saint Naalvar, Saint Somayaji Mara Nayanar with his wife Sushila, Navagraha. There is a shrine for serpent Vasuki and a shrine for Lord Sattainathar. Lord Subramanya has a bow and an arrow in his hands. The procession idols are very beautiful namely Katchikudautha Nayanar, Lord Shiva and Goddess Parvati in the form of hunter and his wife, Goddess Kali with Shiva Linga in her hand, Lord Somaskanda and Lord Nataraja. These are kept in a mandap. There is a shrine for Lord Vishnu as Vetrirundha Perumal nearby the main shrine. In this temple Lord Vinayaka graces as Adi Vinayaka and Lord Bala Muruga graces as Adi Skanda. There is a separate shrine for Lord Vinayaka praised as Padikkasu Pillaiyar. On the north side there is a shrine of Lord Patalishwarar. Under the Punnaga tree there is a shrine for Lord Punnagavananathar. There are shrines for Goddess Mohini and Goddess Vasuki. Idol of Lord Shiva as Chandala (Vettiiyan in Tamil) and Goddess Parvati as his wife (with a stone pot on her head) along with Vinayaka and Karthikeya as her sons are in the temple.

Prayers:

1. Devotees having obstacles in marriage offer two garlands of Laal Kanher flowers to Goddess Parvati. One of the garlands is given back to devotees to wear. By wearing this garland it is believed that obstacles in marriage will be removed.

2. Those who are in the death bed believe that by performing abhishek to Moksha linga they will attain Moksha.

Poojas:

Daily rituals, pradosha puja, other weekly and fortnightly pujas

Festivals:

Somayaji Mara Nayanar Yagnya festival (Soma Yagnya) is celebrated in a grand manner in the tamil month of Vaikasi on Ashlesha nakshatra. On this day Lord Shiva wears sandals with four dogs with a calf on his shoulder and a drum in his hands. He is accompanied by Goddess Parvati with a pot on her head. The idols are taken in procession to the place of Yagnya. There they are offered the havish. Later Lord Shiva and Goddess Parvati give darshan to the devotees on Rishabh vahan. 

Aavani (Aug-Sept): Ganesh Chaturthi

Purattasi (Sept-Oct): Navaratri

Aippasi (Oct-Nov): Skanda shasthi, Annabhishek

Margazhi (Dec-Jan): Thiruvathirai

Thai (Jan-Feb): Makar Sankranti

Maasi (Feb-March): Shivaratri

Timing: 7 am to 12 noon, 5 pm to 8 pm

Address:  

Sri Mahakalanathaswamy Temple 
At-post: Kovil Thirumalam (via Poonthotam),
Taluka Nannilam, 
District Thiruvarur,
TN 609503

Phone: +91-4366291457, 9442766818

Courtesy: Various blogs and websites

अंबर येथील श्री ब्रह्मपुरीश्वरर मंदिर

हे मंदिर तामिळनाडू राज्यातल्या नागपट्टीनं जिल्ह्यातील अंबर (अंबल) ह्या गावात वसले आहे. पुंथोट्टम-कारैक्कल मार्गावर पुंथोट्टम पासून ५ किलोमीटर्स वर, कुथनूर पासून ५ किलोमीटर्स वर आणि पेरलम पासून ९ किलोमीटर्स वर तर कुंभकोणम पासून ४० किलोमीटर्स वर आहे. हे पाडळ पेथ्र स्थळ कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावर आहे. शैव संत संबंधर ह्यांनी ह्या मंदिराची स्तुती गायली आहे. शैव संत अप्पर ह्यांच्या रचनांमध्ये पण ह्या मंदिराची स्तुती आढळते. शैव संत अरुणागिरिनाथर ह्यांनी ह्या मंदिरातील श्री मुरुगन ह्यांची स्तुती गायली आहे. म्हणून हे मंदिर ७व्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावं. अंबर ह्या गावाचा उल्लेख संगम काळातील साहित्यामध्ये आढळतो. असा समज आहे की चोळा साम्राज्याच्या राजांनी ३ऱ्या शतकामध्ये हे मंदिर खडक (ग्रॅनाईट) वापरून बांधलं. कोचेंगट चोळा राजाने बांधलेल्या माड कोविल मंदिरांपैकी हे एक मंदिर आहे. चोळा साम्राज्याच्या सुरुवातीच्या काळामध्ये ह्या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला गेला. पुढे ह्या मंदिराचा विस्तार पांड्या, विजयनगर आणि मराठा राजांनी केला. ह्या मंदिरामध्ये चार शिलालेख आहेत पण ते विस्कळीत अवस्थेत आहेत.

मूलवर: श्री ब्रह्मपुरीश्वरर, श्री अंबरीसर, श्री महापुरीश्वरर 

देवी: श्री सुगंधाकुंडलांबिका, श्री पुंगकुळलांबिका, श्री वंदमारकुळली

पवित्र तीर्थ: ब्रह्मतीर्थ, इंद्रतीर्थ, शूलतीर्थ, अन्नमम पोईगली

पवित्र वृक्ष: पुन्नाग वृक्ष

पुराणिक नाव: अंबर पेरूनकोविल, ब्रह्मपुरी, मकालीपूरम, पुन्नागवनम, नंदराजापूरम, शेनबागवनम

वर्तमान नाव: अंबर, अंबल

क्षेत्र पुराण:

१.  आधीच्या एका ब्लॉगमध्ये श्री विष्णू आणि श्री ब्रह्मदेव कसे भगवान शिवांचे शीर्ष आणि तळ शोधण्यासाठी गेले पण ते शोधू शकले नाहीत ह्याबद्दल माहिती दिली होती. त्यावेळी ब्रह्मदेव खोटंच बोलले कि ते शीर्ष शोधण्यामध्ये यशस्वी झाले. भगवान शिवांनी ब्रह्मदेवांना शाप दिला कि ते पांढरा हंस बनतील आणि पृथ्वीवर त्यांची कोणीही पूजा करणार नाही. जेव्हा ब्रह्मदेवांनी भगवान शिवांना ह्या शापापासून मुक्ती व्हावी म्हणून विनंती केली त्यावेळी भगवान शिवांनी त्यांना इथे येऊन तपश्चर्या करण्याची आज्ञा केली. त्या आज्ञेनुसार ब्रह्मदेव इथे आले आणि त्यांनी इथे जमीन खणून एक तीर्थ तयार केलं आणि तपश्चर्या केली. बऱ्याच वर्षानंतर भगवान शिवांनी त्यांना दर्शन दिलं आणि शापापासून मुक्त केलं तसेच त्यांना सृष्टीनिर्माण सुरु करण्याची आज्ञा पण दिली.

२. पुराणानुसार दुर्वास ऋषींना मधलोला ह्या स्वर्गीय अप्सरेकडून दोन पुत्र प्राप्त झाले होते - अंबन आणि अंबरसुराल. ह्या पुत्रांनी भगवान शिवांची प्रखर तपश्चर्या केली आणि वरदाने मिळविली. ह्या वरदानांमुळे ते देव, ऋषी आणि इतरांना त्रास देऊ लागले. जेव्हां देव, ऋषी आणि इतर जन भगवान शिवांकडे मदतीसाठी गेले तेव्हां भगवान शिवांनी त्यांना श्री पार्वती देवींकडे पाठवलं. पार्वती देवींनी कालीदेवींकडे कटाक्ष टाकला. कालीदेवींनी एका सुंदर तरुण मुलीचं रूप धारण केलं. कालीदेवी इथे आल्या आणि त्यांच्याबरोबर भगवान विष्णू एका म्हाताऱ्या माणसाचं रूप घेऊन आले. जेव्हां दुर्वास ऋषींच्या पुत्रांनी ह्या तरुण मुलीला पाहिलं ते तिच्या प्रेमात पडले आणि तिला प्राप्त करण्यासाठी दोघांमध्ये भांडण चालू झाले. ह्या भांडणांमध्ये ज्येष्ठ पुत्र मरण पावला आणि नंतर कालीदेवींनी कनिष्ठ पुत्राला म्हणजेच अंबनला पण मारून टाकले. जिथे तिने अंबनला मारले त्या जागेला अंबकरथुर असे नाव प्राप्त झाले. अंबनला मारल्यामुळे कालीदेवींना ब्रह्महत्येचा दोष जडला. ह्या दोषापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी कालीदेवींनी इथल्या पवित्र तीर्थाजवळ एक शिव लिंग निर्माण करून त्याची बिल्व पत्रांनी पूजा केली. त्यांच्या हाताची चिन्हे अजूनही लिंगावर पाहावयास मिळतात. कालीदेवींनी इथे असुरांचा संहार केला आणि भगवान शिवांची पूजा केली म्हणून ह्या स्थळाला अंबरमक्कलम असं म्हणतात. भगवान विष्णूंचा पण असुरांचा संहार करण्यामध्ये महत्वाचा वाटा होता. ह्या मंदिराच्या जवळ भगवान विष्णूंचे एक छोटं मंदिर आहे जिथे त्यांना वेट्रीरुंध पेरुमल असे नाव आहे. ह्या मंदिरामधे कालीदेवींचीपण मूर्ती आहे.

३. स्थळ पुराणानुसार पुलस्ती ऋषींचा वंशज इथे वास्तव्य करून होता. तो असुर होता आणि त्याचे नाव संहारशील असे होते. ब्रह्मदेवांची तपश्चर्या करून त्याने ब्रह्मदेवांकडून प्रचंड शक्ती प्राप्त केली होती. संहारशीलने इंद्रदेव आणि इतर देवांचा पराभव केला. संहारशीलच्या अत्याचारापासून रक्षण करण्यासाठी इंद्रदेव आणि इतर देव ब्रह्मदेवांकडे गेले. ब्रह्मदेवांनी त्यांना पुन्नागवनामध्ये येऊन भगवान शिवांची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. इंद्रदेव आणि इतर देव इथे आले आणि त्यांनी भगवान शिवांची उपासना केली. संहारशील पण इथे आला. भगवान शिवांनी कालभैरवांना संहारशीलला मारून इंद्रदेव आणि इतर देवांची रक्षा करण्याची आज्ञा केली. इंद्रदेवांनी इथे भगवान शिवांची उपासना केली म्हणून ह्या स्थळाला इंद्रपुरी असे नाव प्राप्त झाले.

४. अजून एका स्थळपुराणानुसार सोमसी मर नायनार हे ७व्या शतकातील सुंदरर ह्या नायनमारांचे समकालीन होते. ६३ नायनमारांमधले हे ३३व्वे नायनमार होते. ते जातीने ब्राह्मण होते. अंबर मधल्या मंदिराचे ते पुरोहित होते. ते भगवान शिवांचे कट्टर भक्त होते. ते सोमयज्ञ करायचे. म्हणून त्यांना सोमसी असे म्हणत. ते सर्व भक्तगणांची भेदभाव न करता सेवा करत. ते थिरुवारुरला गेले आणि तिथे ते सुंदरर नायनमारांचे भक्त बनले. एकदा त्यांना भगवान शिवांच्या आदराप्रीत्यर्थ सोमयज्ञ करण्याची इच्छा झाली. भगवान शिवांनी स्वतः येऊन यज्ञाचे हवीस स्वीकारावे अशी त्यांची इच्छा होती. त्यावेळी सुंदरर तीर्थयात्रेवर निघाले होते आणि मार्गामध्ये त्यांनी अंबर इथे वास्तव्य केलं होतं. सोमसी नायनार ह्यांना कळलं कि सुंदरर हे सर्दी आणि खोकल्याने पीडित आहेत. त्यांनी सुंदरर ह्यांना थूडूवलर ह्या वनस्पतीपासून बनवलेले औषध दररोज द्यायला सुरुवात केली. जेव्हां सुंदरर पूर्ववत झाले तेव्हा ते सोमसी नायनार ह्यांचे आभार मानण्यासाठी आले. त्यावेळी सुंदरर ह्यांना सोमसी नायनार ह्यांच्या सोमयज्ञाबद्दल समजले तसेच भगवान शिवांनी स्वतः येऊन यज्ञाचे हवीस स्वीकारावे ह्या सोमसी नायनार ह्यांच्या इच्छेबद्दलपण समजले. सुंदरर ह्यांनी भगवान शिवांना विनंती केली की त्यांनी वैकासि ह्या तामिळ महिन्यातील आश्लेषा ह्या नक्षत्र दिवशी यज्ञामध्ये येऊन दर्शन द्यावे. सुंदरर ह्यांनी केलेल्या विनंतीची बातमी वणव्यासारखी पसरली आणि विविध ठिकाणाहून सर्व ऋषी, मुनी आणि संत ह्या यज्ञामध्ये सहभागी होण्यासाठी अंबर येथे आले. भगवान शिव, पार्वती देवी, श्री विनायक आणि श्री मुरुगन हे पारधी कुटुंबाच्या रूपांत तेथे आले. त्यांच्याबरोबर चार वेद चार श्वानांच्या रूपांत आले. भगवान शिवांच्या खांद्यावर एक मृत वासरू होते. त्या काळी पारधी हे समाजातून बहिष्कृत मानले जायचे. पारधी कुटुंबाला पाहून तिथे जमलेले विद्वान आणि ऋषी ह्यांना यज्ञ साजरा करण्यामधे घोडचूक झाली आहे असे मानून निघून गेले. पण सोमसी नायनार ह्यांनी पारधी कुटुंबाचं स्वागत केलं आणि पारधी कुटुंबाने पण त्यांचं आदरातिथ्य आनंदाने स्वीकारलं. ह्या घटनेच्या स्मृत्यर्थ इथे एक श्री विनायकांचं देवालय आहे जिथे श्री विनायकांना अच्चू तीर्थ विनायक असे संबोधले जाते. इथे त्यांचे शिर हत्तीचे नसून मानवी आहे. यज्ञाचे हवीस स्वीकारल्यावर पारधी कुटुंबाने आपल्या मूळ रूपांत दर्शन दिलं. इथे एक छोटा मंडप आहे जिथे हा सोमयज्ञ साकार झाला असा समज आहे. हा यज्ञकुंड अंबरमक्कलम आणि अंबरपेरूनथिरुकोविल ह्या स्थळांच्या मध्यभागी आहे.

५. अजून एका स्थळपुराणानुसार विमलन नावाचा ब्राह्मण त्याच्या पत्नीसोबत काशी यात्रेला निघाला होता. यात्रेच्या मार्गावर ते अंबर येथे आले आणि इथे बरीच वर्षे राहिले. त्यांनी भगवान शिव आणि पार्वती देवींची अत्यंत भक्तिभावाने उपासना केली. भगवान शिवांनी त्यांना बरीच वरदाने प्रदान केली. असा समज आहे की भगवान शिवांनी त्यांच्यासाठी इथल्या तीर्थामध्ये गंगेचं पाणी आणलं. त्यांनी ह्या तीर्थामध्ये स्नान केलं आणि त्यांना माधवन नावाच्या पुत्राची प्राप्ती झाली. विमलन आणि त्यांच्या पत्नीला इथे मोक्षप्राप्ती झाली. 

६. पुराणानुसार एकदा स्वर्गीय अप्सरांनी विश्वामित्र ऋषींच्या तपश्चर्येमध्ये व्यत्यय आणला. ह्यामुळे विश्वामित्रांच्या मनात प्रणयभाव निर्माण झाला आणि ह्याला मन्मदांचे (कामदेव) कामबाण जबाबदार आहेत असे मानून त्यांनी मन्मदांना शाप दिला कि ह्यापुढे त्यांचे कामबाण निष्फळ होतील. ह्या शापापासून मुक्ती मिळविण्यासाठी मन्मद ब्रह्मदेवांकडे गेले. ब्रह्मदेवांनी त्यांना इथे येऊन भगवान शिवांची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. ह्या सल्ल्यानुसार मन्मदांनी इथे येऊन भगवान शिवांची उपासना केली आणि त्यांना शापातून मुक्ती मिळाली.

७. स्थळपुराणानुसार पिंगलक्कन नावाचे ऋषी वनामध्ये व्याघ्राजिन परिधान करून तपश्चर्या करत होते. कामभोज राज्याचा राजा नंदन हा इथे शिकारीला आला होता. राजाला दृष्टिभूल होऊन त्याने ऋषींना व्याघ्र मानलं आणि बाण मारून त्यांची हत्या केली. त्यामुळे राजाला ब्रह्महत्येचा दोष जडला. राजाने बऱ्याच मंदिरांना भेट दिली पण त्याचा दोष काही गेला नाही. जेव्हा तो अंबर गावाच्या वेशीवर आला तेव्हा त्याचा दोष वेशीवरच राहिला. ऋषींनी राजाला इथे ब्रह्मदेवांची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. ह्या सल्ल्यानुसार ब्रह्मदेवांची उपासना करून राजाची ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्ती झाली.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

श्री ब्रह्मदेव, श्री इंद्रदेव, व्यास ऋषी, दुर्वास ऋषी, नंदन राजा, मन्मद, सप्तऋषी, विमलन, कालीदेवी आणि इतर देव. 

वैशिष्ट्ये:

१. भगवान शिवांच्या मागे सोमस्कंद मूर्ती हे दृश्य खूप दुर्मिळ आहे.

२. सोमसी मर नायनार ह्या नायनमारांचे हे जन्मस्थान आहे. त्यांना भगवान शिव, पार्वती देवी आणि श्री विनायकांचे दिव्य दर्शन प्राप्त झाले.

३. हे मंदिर माड शैलीच्या मंदिरांसारखे आहे.

४. ह्या मंदिरामध्ये श्री विनायकांच्या तीन मूर्ती आहेत.

५. येथील नटराज सभेमध्ये श्री नटराजांच्या तीन मूर्ती आहेत.

६. भगवान शिवांची उत्सव मूर्ती नंदीच्या बाजूला उभ्या मुद्रेमध्ये आहे. ह्या मूर्तीमध्ये ते ब्रह्मदेवांना दर्शन देत आहेत असं चित्रित केले आहे. हे दृश्य खूप दुर्मिळ आणि अलौकिक आहे.

मंदिराबद्दल माहिती:

हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून इथे तीन स्तरांचे राजगोपुर आहे आणि भिंतींनी आच्छादलेल्या दोन परिक्रमा आहेत. मंदिरामध्ये गाभारा, अर्धमंडप आणि महामंडप आहे. राजगोपुराच्या पुढे ध्वजस्तंभ, बलीपीठ, एक दगडी नंदी आणि एक नंदींचे गाभाऱ्याकडे मुख करून असलेले स्टुक्कोचे चित्र आहे. हे माडकोविल असल्याकारणाने इथे दक्षिण दिशेला गाभाऱ्याकडे जाण्यासाठी १२ पायऱ्या आहेत. इथले गाभाऱ्यातील शिवलिंग स्वयंभू आहे. शिवलिंगाच्या पाठीमागे श्री सोमस्कंदांचे शिल्प आहे. 

कोष्ठ मूर्ती: श्री दक्षिणामूर्ती, भगवान विष्णू, श्री ब्रह्मदेव आणि श्री दुर्गादेवी. श्रीदक्षिणामूर्ती सोडून बाकीच्या मूर्ती गाभाऱ्याच्या खालच्या पातळीवर आहेत. श्री चंडिकेश्वरांची मूर्ती त्यांच्या नेहमीच्या जागी आहे. 

गाभाऱ्याच्या उजव्या बाजूला श्री सोमस्कंदांचे देवालय आहे. नवग्रह देवालय खालच्या पातळीवर आहे. नटराज सभा महामंडपाच्या उजव्या बाजूला आहे. 

परिक्रमेतील मूर्ती आणि देवालये: श्री विनायकांच्या तीन मूर्ती, श्री पडिक्कासु विनायकर, कोचेंगट चोळा राजा, श्री सरस्वती देवी, शैव संत संबंधर आणि अप्पर, सुशीलांबल, श्री स्थळ विनायकर, श्री सुब्रह्मण्य, श्री अय्यप्पा, श्री महालक्ष्मी, श्री जम्बुकेश्वरर, श्री सूर्य, सोमसी मर नायनार आणि श्री पुन्नागवननाथर. 

श्री अंबिका देवींचे एक स्वतंत्र दक्षिणाभिमुखी देवालय आहे. हे देवालय गाभाऱ्याच्या डाव्या बाजूला जमिनीच्या पातळीवर आहे. अंबिका देवींच्या देवालयाच्या बाजूला श्री आदिपुरमअम्मन ह्यांचे देवालय आहे. 

राजगोपुराच्या बाजूला अन्नमपोयीगै हे पवित्र तीर्थ आहे. 

उत्सव मूर्ती: १) भगवान शिवांची नंदीसमवेत मूर्ती. ही मूर्ती त्यांनी श्री ब्रह्मदेवांना दर्शन दिलं त्यावेळची आहे. २) श्री ब्रह्मदेव ३) शैव संत नालवर

प्रार्थना:

१) भाविक जन विविध वरदाने प्राप्त करण्यासाठी श्री पार्वती देवींची पूजा करतात.

२) विवाहातल्या अडचणी दूर होण्यासाठी भाविक जन इथे भगवान शिवांची सलग पांच आठवडे पूजा करतात.

पूजा:

दैनंदिन पूजा, साप्ताहिक पूजा, प्रदोष पूजा

मंदिरात साजरे होणारे सण:

मासी (फेब्रुवारी-मार्च): महाशिवरात्री, मासीमाघम (माघ नक्षत्रावर उत्सव)

मारगळी (डिसेंबर-जानेवारी): थिरुवथिरै

ऎप्पासी (ऑक्टोबर-नोव्हेंबर): अन्नाभिषेक

वैकासि (मे-जून): आश्लेषा नक्षत्र दिवशी विशेष यज्ञ केला जातो. ह्या दिवशी त्यागराज मंदिरामध्ये दुपारी कुठलीही पूजा केली जात नाही.

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ७ ते ११, दुपारी ४.३० ते ८.३०

मंदिराचा पत्ता: 

श्री ब्रह्मपुरीश्वरर मंदिर,

ऍट पोस्ट: अंबल,

पुंथोट्टम मार्गे, 

जिल्हा आणि तालुका: नागपट्टीनं,

तामिळ नाडू ६०९५०३

संपर्क: +९१-४३६६२३८९७३

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Shri Bramhapureeshwarar Temple at Ambar (Ambal)

This Shiva temple is situated at Ambar (Ambal) in Nagapattinam district of Tamil Nadu. The temple is at a distance of 5 kms from Poonthottam, 5 kms from Koothanur and 9 kms from Peralam. This place is on the Poonthottam-Karaikaal route and it is about 40 kms from Kumbhakonam. This is a Padal-Petra Sthalam on the southern bank of Kaveri, revered by Shaiva Saint Sambandhar. It finds a mention in the sacred hymns of Shaiva Saint Appar. Saint Arunagirinathar has praised Lord Muruga of this temple in his sacred hymns. This temple must have existed even before the 7th century as it has been praised by Shaiva saints. The place, Ambar finds a mention in the Sangam-era text. It is believed that the temple was built in the 3rd century as a granite structure by Chola kings. This is one of the Mada kovils built by Chola king Kochengat Chola. It was reconstructed during the early Chola period. Extensions were carried out by Pandya, Vijaynagar and Maratha kings. There are four stone inscriptions in the temple and most are in damaged condition.

Moolavar: Shri Brahmapureeshwarar, Shri Ambareesar, Shri Marapureeshwar.
Devi: Shri Sugandhakundalambika, Shri Poongkuzhalambika, Shri Vandamarkuzhali, Shri Vampavanakuzhali.
Sacred Theertha: Brahma Theertha, Indra Theertha, Shoola Theertha, Annamam poigali
Sacred Vruksha: Punnag tree.
Puranik Name: Ambar Perunkovil, Brahmapuri, Makalipuram, Punnagvanam, Nandarajapuram, Shembagavanam.
Present Name : Ambar, Ambal.

Kshetra Puran: 

1. In our earlier blog, we have explained about the failure of Lord Vishnu and Lord Brahma in their endeavor to find the top (head) and bottom (feet) of Lord Shiva. At that time, since Lord Brahma lied that he found the top, he was cursed to become a white swan and henceforth no one will worship him on earth. When Lord Brahma asked for relief, he was advised by Lord Shiva to perform penance at this place. Lord Brahma came to this place, dug a sacred Brahma Theertha and did penance. After several years, he got the divine darshan of Lord Shiva who relieved him from the curse, he also gave him the permission to start his work of creation.

2. According to puran, Sage Durvasa had two sons namely, Amban and Ambarasural from celestial damsel mother Madhalola. The sons did severe penance and got several boons from Lord Shiva. They started tormenting the gods, sages and others. When sages, gods approached Lord Shiva for relief, Lord Shiva directed goddess Parvati to help them. Goddess Parvati cast her vision on Goddess Kali. Goddess Kali disguised herself as a very young, beautiful girl. She came to this place and was accompanied by Lord Vishnu disguised as an old person. When the sons of Durvasa saw this young beautiful girl, they fell in love with her and started fighting amongst themselves to win over her. During this fight, the elder brother was killed and later Goddess Kali killed the younger brother also. The place where she killed Amban became known as Ambakarathur. Due to the killing of the asura, Goddess Kali was inflicted with BrahmaHatya dosha. To get relief from this sin, she made a Shiva Linga with her own hands and installed it near the sacred theertha. She worshipped with bilva leaves, leaving her fingerprints on the Shiva Linga which are visible even today. As Goddess Kali killed the demons and worshiped Lord Shiva, this place is praised as AmbarMakkalam. Lord Vishnu also played a significant role in the destruction of demons. There is a small Vishnu temple near this place where he is praised as Vetrirundha Perumal. An idol of Goddess Kali is also present in this temple.

3. According to sthala puran, there was a descendant of Sage Pulasthi who was a demon named Samharasheela. He did severe penance on Lord Brahma who bestowed him with immense power. Samharasheela defeated Lord Indra and other gods. They approached Lord Brahma for relief from the atrocities of the demon. They were advised by Lord Brahma to worship Lord Shiva at Punnagvana. Lord Indra and other gods worshiped Lord Shiva and did penance. The demon also reached this place. Lord Shiva directed Lord KalaBhairav to kill the demon and save Lord Indra and other gods. The place came to be known as Indrapuri as Lord Indra worshiped at this place.

4. The sthala puran is about Somasi Mara Nayanar. He was a contemporary of Shaiva Saint Sundarar who lived in the 7th century. He is the 33rd amongst the 63 Nayanmars. He belonged to a priestly community of brahmins and was a priest at Ambar. He was an ardent devotee of Lord Shiva and used to perform Soma Yagnya and hence was known as Somasi. He used to serve all the devotees without any distinction. Somasi Nayanar, whose wife was named Sushila, went to Thiruvarur and became an ardent devotee of Shaiva Saint Sundarar. Once he wanted to perform Soma Yagnya in honor of Lord Shiva. He wished that Lord Shiva should attend and accept oblations (havis). At that time, Sundarar was on a pilgrimage and stayed at Ambar. When Somasi Naynar met Sundarar, he found that the saint was suffering from a cold and cough. He made a herbal paste from the leaves of a herbal plant named Thooduvalar and gave it to Sundarar daily. Sundarar came to know that Somasi Naynar was giving him the medicine daily. After he was cured, Sundarar came personally to thank Somasi Naynar. At that time, Sundarar came to know about the Soma Yagnya and the wish of Somasi Naynar. Sundarar persuaded Lord Shiva to be present during the yagnya on the day of Ashlesha nakshatra in the Tamil month of Vaikashi. This news spread like a wild fire and almost all saints, sages and others converged in Ambar to witness the yagnya. Lord Shiva, Goddess Parvati, Lord Vinayaka and Lord Muruga arrived at the spot disguised as a hunter family. The four vedas followed them as four dogs. Lord Shiva had a dead calf on his shoulder. At this site of hunter’s family (considered as outcast in those days), the vedic scholars and sages thought that a great blunder had been committed in performing the yagnya and they ran away. But, Somasi Naynar welcomed the hunter family and they accepted his hospitality. In memory of this event, there is a small Lord Vinayaka in this temple where he is praised as Achhu Theertha Vinayaka. He is depicted in this shrine with a human face. After accepting the havis, the family gave darshan to Somasi Naynar in their true form. There is a small mandap in this place where the Soma Yagnya is believed to have been performed. The yagnya kunda is situated in between AmbarMakalam and AmbarPerunthirukovil.

5. According to the sthala puran, a brahmin named Vimalan along with his wife was on a pilgrimage from Kashi. They reached Ambar and stayed here for several years. They worshiped Lord Shiva and Goddess Parvati with great devotion. They were granted several boons by Lord Shiva. It is believed that Lord Shiva brought water from Ganges into the sacred theertha for them. They took bath in the sacred theertha and were blessed with a son named Madhavan. They attained moksha at this place.

6. According to puran, once the penance of Sage Vishwamitra was disturbed by the celestial apsaras. He experienced a romantic feeling and believed that Manmada’s (Lord of Love) arrows were responsible. He cursed Manmada that henceforth his arrows would become useless. Manmada approached Lord Brahma for relief, who advised him to worship Lord Shiva at this place. Manmada came to this place and worshiped Lord Shiva and was relieved of the curse.

7. According to sthala puran, a sage named Pingalakkan was performing penance in the forest wearing a tiger skin. King Nandan of Khambhoj who was hunting in the forest mistook the sage to be a tiger and killed him with an arrow. The King was afflicted with BrahmaHatya dosha. The King visited several temples for relief but the dosha stuck to him. When he reached Ambar, the dosha stopped at the border of the village. The sages advised the king to worship Lord Brahma at this place. The king worshiped at this place and was relieved of the BrahmaHatya dosha.

Those who worshiped here:
Lord Brahma, Lord Indra, Sage Vyasa, Sage Durvasa, King Nandan, Manmada, SaptaRishis, Vimalan, Goddess Kali and other gods.

Special Features:

1. The sculpture of Somaskandar behind Lord Shiva is a very rare site.

2. This is the birthplace of Somasi Mara Naynar who had the divine vision of Lord Shiva, Goddess Parvati, and Lord Vinayaka.

3. This temple is like a Mada kovil.

4. There are three Lord Vinayaka idols in the temple. 

5. There are three idols of Lord Nataraja in the Nataraja sabha.

6. The Utsav idol of Lord Shiva is in a standing position besides Nandi and is depicted as giving darshan to Lord Brahma, this is very rare and unique.

About Temple:

This is an east facing temple with a three tiered Rajagopuram and has two parikramas enclosed by compound walls. The temple consists of Sanctum, ArdhaMandap and MahaMandap. After the Rajagopuram we come across the Dwajastambha, Balipeeth, a stone Nandi and stucco image of Nandi facing the sanctum. There are twelve steps on the southern side to reach the sanctum as this is a Mada Kovil. The Shiva Linga is Swayambhu Linga and it is housed in the sanctum and is in the shape of a Linga. Behind the Shiva Linga, there is a sculpture of Lord Somaskandar.

Koshta Murti:
Lord Dakshinamurti, Lord Vishnu, Lord Brahma and Goddess Durga. Except for Lord Dakshinamurti, others are located on the ground level below the sanctum. The shrine of Lord Chandikeshwarar is in the usual position. 

On the right hand side of the sanctum we come across a shrine of Lord SomaSkandar. Navagraha shrine is on the lower-level and the Nataraja sabha is on the right side of maha-mandap. 

Idols and shrines in the parikrama:
Three idols of Lord Vinayakar and Lord Padikkasu Vinayakar, Kochengat Chola, Goddess Saraswati, Shaiva Saint Sambandhar and Appar, Sushilambal, Sthala Vinayakar, Lord Subramanya, Lord Ayyappa, Goddess Mahalaxmi, Lord Jambukeshwarar, Lord Surya, Sage Somasi Marar and Lord Punnagavananathar.

There is a sculpture of Lord Kalabhairav on the wall opposite to the shrine of Lord Shiva. 

Goddess Ambika is in a separate south facing shrine. This shrine is on the ground-level to the left of the sanctum. There is a shrine of Goddess AadipooramAmman by the side of Goddess Ambika’s shrine.

The sacred theertha Annampoigai is on the left side of rajagopuram. The Utsav Murtis are (1) Idol of Lord Shiva with Nandi when he gave darshan to Lord Brahma. (2) Lord Brahma, (3) Shaiva saints Nalvar.

Prayers:

1. Devotees worship Goddess Parvati for various boons.

2. Devotees worship Lord Shiva for five consecutive weeks to remove obstacles in marriage.

Pooja: Daily rituals, weekly rituals and pradosh pooja.

Festivals: 

Masi (Feb-March): MahaShivaratri, Masimagam
Margazhi (December-January): Thiruvathirai
Aippasi (October-November): Annabhishek
Vaikasi (May-June): Special Yagnya in the Tamil month of vaikashi on the day of Ashlesha nakshatra. On this day, no pooja is held in the afternoon at the Thyagaraja temple at Thiruvarur.

Temple Timings: 7 am to 11 am and 4:30 pm to 8:30 pm

Address:

Shri Brahmapureeshwarar temple,
At-post : Ambal
Via Poonthottam
District and Taluka : Nagapattinam
Tamil Nadu - 609503 

Phone: +91-4366238973

Courtesy: Various websites and blogs

थिरुकोट्टारं येथील श्री ऐरावतेश्वरर मंदिर

हे शिव मंदिर कारैक्कल-कुंभकोणम मार्गावर कारैक्कल पासून १२ किलोमीटर्स वर, मयीलादुथुराई पासून २८ किलोमीटर्स वर, कुंभकोणम पासून ४८ किलोमीटर्स वर, पेरलम पासून १२ किलोमीटर्स वर, थिरुवारुर पासून ३६ किलोमीटर्स वर आणि थिरुनल्लर पासून १० किलोमीटर्स वर आहे. हे पाडळ पेथ्र स्थळ कावेरी नदीच्या दक्षिण काठावर (कावेरी नदीची उपनदी वांचीयारूच्या काठावर) आहे. मंदिराचे वर्तमान बांधकाम चोळा साम्राज्याच्या कुलोथंगन ह्या राजाने साधारण १३०० वर्षांपूर्वी केले. शैव संत संबंधर ह्यांनी ह्या मंदिराची स्तुती गायली आहे. म्हणून हे मंदिर ७व्या शतकाच्याही आधी पासून अस्तित्वात असावं. इथे काही शिलालेख आहेत ज्यांमध्ये चोळा, पांड्या राजांनी तसेच नाट्टूकोट्टै चेट्टीयार ह्यांनी दिलेल्या देणग्यांचे तसेच त्यांनी मंदिरासाठी केलेल्या कामांचे उल्लेख आहेत.

मूलवर: श्री ऐरावतेश्वरर
देवी: श्री सुंगंधाकुंडलांबिका, श्री वंदारपुनगुळली
स्थळ वृक्ष: पारिजात वृक्ष, बिल्व
पवित्र तीर्थ: सूर्य तीर्थ, वांचीयारू

क्षेत्र पुराण:

१. एकदा इंद्रदेवांच्या ऐरावत ह्या हत्तीला दुर्वास ऋषींनी सामान्य पांढरा हत्ती बनण्याचा शाप दिला. ह्या शापातून मुक्ती मिळविण्यासाठी ऐरावताने विविध शिव स्थळांना भेट दिली. ह्या शिव मंदिरामध्ये आल्यावर ऐरावताने आपल्या दातांनी ढगांना तडाखा देऊन कोट्टारू नावाची नदी निर्माण केली. आणि ह्या नदीतील पाण्याने त्याने भगवान शिवांची पूजा केली (तामिळ मध्ये कोट्टु म्हणजे सुळा आणि अरु म्हणजे नदी). म्हणून ह्या स्थळाला कोट्टारू असे नाव प्राप्त झाले आणि भगवान शिवांना श्री ऐरावतेश्वरर असे नाव प्राप्त झाले. सध्या ह्या नदीला वांचीयारू असे नाव आहे. विविध शिव मंदिरांमध्ये भगवान शिवांची पूजा करून शेवटी ऐरावताने मदुराई येथे भगवान शिवांची पूजा केली त्यावेळेस त्याला शापातून मुक्ती मिळाली.

२. क्षेत्र पुराणानुसार सुबक महर्षी ह्या मंदिराला दररोज भेट द्यायचे. एकदा त्यांना ह्या मंदिरात यायला खूप उशीर झाला आणि मंदिराचे दरवाजे बंद झाले होते. असा समज आहे की त्यांनी एका मधमाशीचे रूप घेऊन मंदिरात प्रवेश केला. त्यांनी भगवान शिवांची पूजा केली आणि ते मंदिरातच राहिले.  तेव्हापासून मंदिराच्या गाभाऱ्याच्या भिंतीवर मधमाशांचे पोळे आहे.

ह्या मंदिरात ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

इंद्र देव, ऐरावत हत्ती, अगस्त्य ऋषी, सुबक महर्षी.

वैशिष्ट्ये:

१. इथल्या मधमाशांच्या पोळ्यामधले मध भगवान शिवांच्या अभिषेकासाठी वापरले जाते.

२. इंद्र देवांचे वाहन ऐरावत हत्तीने इथे भगवान शिवांची पूजा केली.

३. असा समज आहे की ऐरावत हत्तीने इथे पवित्र तीर्थ निर्माण केले.

मंदिराबद्दल माहिती:

हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून आहे इथे तीन स्तरांचं राजगोपुर आहे आणि एक परिक्रमा आहे. प्रवेशाजवळ ध्वजस्तंभ, नंदी आणि दोन बलिपीठे आहेत. एक बलीपीठ नंदीच्या समोर आहे आणि एक पाठीमागे आहे. गाभाऱ्यामध्ये गाभारा, अंतराळ, अर्ध मंडप आणि मुख मंडप आहे. गाभाऱ्यामध्ये मधमाशांचे पोळे आहे. गाभाऱ्याच्या प्रवेशावर द्वारपालांची स्टुक्कोची चित्रे आहेत. मुख मंडपामध्ये दोन नंदी आहेत. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे. शैव संत संबंधर ह्यांची एक छोटी मूर्ती आहे. मंडपाच्या प्रवेशाला ध्वजस्तंभ आणि श्री द्वार गणपती आहेत. ध्वजस्तंभाच्या समोर भगवान शिवांचे श्री कैलासनाथर रूपातले शिल्प आहे. डाव्याबाजूला श्री बाळगणेशांची मूर्ती आहे. कमानीच्या आकाराच्या मंडपामध्ये, ज्यामध्ये स्तंभ आहे आणि ज्याला छत आहे, भगवान शिवांकडे मुख्य गाभाऱ्याकडे मुख करून असलेला नंदी बघावयास मिळतो. 

कोष्ठ मूर्ती: श्री दक्षिणामूर्ती, श्री ब्रह्मदेव आणि श्री विष्णु

महामंडपामध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत: श्री शिवगामी आणि श्री नटराज, श्री मुरुगन आणि श्री सोमस्कंद. अर्ध मंडपाच्या वायव्येला बोगशक्ती ह्यांची उत्सव मूर्ती आहे. अर्ध मंडपाच्या शेवटी श्री बाळगणपती आणि नागराज ह्यांची शिल्पे आहेत.  

एका स्वतंत्र देवालयामध्ये श्री कुमारभुवनेश्वरर ह्यांची मूर्ती तसेच अगस्त्य ऋषी आणि शुभकामूनी ऋषी ह्यांनी प्रतिष्ठापित केलेली शिव लिंगे आहेत.

परिक्रमेमध्ये पुढील मूर्ती आणि देवालये आहेत: शैव संत नालवर, श्री भैरव, श्री सूर्य, श्री चंद्र, श्री गणेश, श्री थिरुमल (श्री विष्णू), श्री कैलासनाथर, शुभकामूनी ऋषी, नागराज, श्री सुब्रह्मण्य, श्री गजलक्ष्मी आणि श्री चंडिकेश्वरर. 

एका स्वतंत्र पश्चिमाभिमुख देवालयामध्ये अगस्त्य ऋषी आणि शुभकामूनी ऋषींनी पूजिलेली श्री काळभैरवांची मूर्ती आहे. 

नंदी मंडपाच्या उजव्या बाजूला श्री अंबिका देवींची उभ्या मुद्रेतील मूर्ती आहे.

प्रार्थना:

१. भाविक जन इथे अपत्य प्राप्ती, विवाहातल्या अडचणी दूर होण्यासाठी तसेच शिक्षणात प्रगती प्राप्त करण्यासाठी प्रार्थना करतात. 

२. भाविक जन इथे वैभव प्राप्ती आणि बुद्धिमतेसाठी प्रार्थना करतात.

पूजा:

इथे रोज एक पूजा होते तसेच प्रदोष दिवशी प्रदोष पूजा केली जाते.

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ७ ते ११.३०, संध्याकाळी ६ ते ८.३०

मंदिराचा पत्ता:

श्री ऐरावतेश्वरर मंदिर,
ऍट पोस्ट थिरुकोट्टारं (नेडुंगडू मार्गे),
तालुका नन्नीलम,
जिल्हा थिरुवारुर,
तामिळ नाडू ६०९६०३

दूरध्वनी: +९१-४३६८२६१४४७

मंदिराच्या पुरोहिताचा संपर्क: श्रीराम गुरुक्कल +९१-८९०३८८८१७४, श्री मधू गुरुक्कल +९१-७५०२२१२३१९

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.

Shri Airawateshwarar Temple at Thirukottaram

This Shiva temple is situated at about 12 kms from Karaikkal on Karaikkal-Kumbhakonam route, 28 kms from Mayiladuthurai, 48 kms from Kumbhakonam, 12 kms from Peralam, about 36 kms from Thiruvarur and 10 kms from Thirunallar. This is one of 276 Padal Petra Sthalam on the southern bank of river Kaveri (on the bank of river Vaanchiyaru – a tributary of Kaveri). The present temple structure was built by Chola king Kulothungan and is about 1300 years old. This temple was praised by Shaiva Saint Sambandhar, hence must have existed even before the 7th century. There are stone inscriptions that give an account of endowments and work done by Chola kings, Pandya kings and Nattukottai Chettiar.

Moolavar: Shri Airawateshwarar
Devi: Shri Sugandhakundalambika, Shri Vandarpoonguzhali
Sthala Vruksha: Parijaat tree, Bilva.
Sacred Theertha: Surya Theertha, Vanchiaaru

Kshetra Puran: 

1. Once Lord Indra’s elephant Airavat was cursed by Sage Durvasa to become an ordinary white elephant. To seek relief from the curse, the elephant visited many Shiva temples. When he visited this place, he created the river Kottaru by striking the cloud with his tusk. He worshiped Lord Shiva with water from this river (In Tamil Kotu means tusk, Aru means river). Hence the place got the name Kottaru and Lord Shiva was praised as Shri Airavateshwarar. At present the river is known as Vaanchiaru. After worshiping Lord Shiva at various Shiva temples, finally Aairavat was relieved of the curse at Madurai. 

2. According to Kshetra puran sage named Subaka Maharshi used to visit this temple daily. One day he reached the temple very late and found the doors closed. It is believed that he took the form of a honey bee and entered the temple. He worshiped the Lord and stayed back inside the temple. Since then a beehive is found on the wall of the sanctum. 

Those who worshiped here: 

Lord Indra, Elephant Airavat, Sage Agastya, Sage Subaka Maharshi

Special Features: 

1. It is said that honey from the beehive is used for abhishek every year.

2. Indra’s mount Airavat worshiped at this temple.

3. It is believed that the sacred theertha was created by Airavat.

About the temple:

This is an east facing temple with a 3 tiered Rajagopuram having a single parikrama. Dhwajastambha, Nandi and two Balipeeth are at the entrance, one Balipeeth is in front of Nandi and the other at the back. Sanctum-Sanctorum consists of Sanctum, Antarala, Ardha-mandap and Mukha-mandap. There is a beehive in the Sanctorum. At the entrance of the Sanctum, there are stucco images of Dwarapals. In the Mukha-mandap, there are two Nandis. The Shiva linga is a Swayambhoo Linga. There is a small idol of Shaiva Saint Sambadhar. At the entrance, we have Dhwajastambha and Lord Dwaar Ganapati. In front of Dhwajastambha in a mandap, we come across a sculpture of Lord Shiva as Lord Kailashnathar. On the left side we come across the idol of Lord BaalGanesha. In an arch shaped mandap, with pillars and roof we find Nandi facing the Lord in the main sanctum. 

Koshta murtis: Lord Dakshinamurti, Lord Brahma and Lord Vishnu. 

In the Maha-mandap, we come across the shrines of Lord Nataraj and Goddess Shivagami, Lord Muruga and Lord Somaskandha. In the Northwest corner of Ardha-mandap we come across the Utsav Murti Goddess Bogashakti . At the end of the Ardha-mandap we find the sculpture of Lord BaalGanapati and Lord Naagaraja (Serpent king). There is a separate shrine for Lord Kumarbhuvaneshwarar and Shiva lingas installed by Sage Agastya and Sage Subhakamuni. In the parikrama we find the shrines and idols of Shaiva Saints Naalvar, Lord Bhairava, Lord Surya, Lord Chandra, Lord Ganesha, Lord Thirumal (Lord Vishnu), Lord Kailashnathar, Sage Subhakamuni, Lord Naagaraja, Lord Subramanya, Goddess Gajalakshmi and Lord Chandikeshwarar. In a separate west facing shrine, there is an idol of Lord Kaalbhairava worshiped by Sage Agastya and Sage Subhakamuni. On the right side of Nandi-mandap, we come across the shrine of Goddess Ambika in standing posture.

Prayers: 

1. People worship here for child boon, removal of marriage obstacles and education.

2. Devotees worship here for prosperity and wisdom.

Pooja: Only once in a day and Pradosha pooja.

Festivals:

Usual festivals celebrated in Shiva temples.

Timings: 7 to 11.30 am, 6 pm to 8.30 pm

Address: 

Shri Airawateshwarar temple,
At-Post: Thirukottaram, via Nedungadu, 
Taluka Nannilam, 
District Thiruvarur, 
TN 609603

Phone Number: +91-4368261447

Contact number of temple priest – Shriram Gurukkal 8903888174; Shri Madhu Gurukkal 7502212319

(contact the temple priest before going to the place)

Courtesy: Various websites and blogs

थिरुनल्लर येथील श्री दर्भारण्येश्वरर मंदिर

हे शिव मंदिर पाँडिचेरी मधील कारैक्कल ह्या जिल्ह्यातील थिरुनल्लर गावात आहे. हे सप्त विडंग स्थळातलं एक स्थळ आहे. इथल्या विडंगाचे नाव नगर विडंग असे आहे. इथे भगवान शिवांनी जे नृत्य केलं त्या नृत्याचे नाव उन्मत्त पद नटनं (मद्यधुंद व्यक्तीने केल्यासारखे नृत्य) असे आहे. नायनमारांनी स्तुती केलेल्या पाडळ पेथ्र स्थळांपैकी एक स्थळ आहे. जरी हे शिव मंदिर असलं तरी हे शनी ग्रहाचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

ह्या मंदिराच्या परंपरेनुसार भगवान शिवांच्या पूजेआधी इथे श्री शनिदेवांची पूजा करण्याची प्रथा आहे. ह्या मंदिरामध्ये श्री शनिदेव मंदिराचे द्वारपाल समजले जातात. ह्या मंदिराची स्तुती शैव संत संबंधर, अप्पर आणि सुंदरर ह्यांनी गायली आहे. शैव संत अरुणागिरिनाथर ह्यांनी येथील श्री मुरुगन ह्यांची स्तुती गायली आहे. हे मंदिर थिरुनल्लर बस नाक्यापासून २ किलोमीटर्स वर, कारैक्कल रेल्वे स्थानकापासून ७ किलोमीटर्स वर, कुंभकोणमपासून ५३ किलोमीटर्स वर, नागपट्टीनं पासून २६ किलोमीटर्स वर, थिरुवारुर पासून ३७ किलोमीटर्स वर आहे. हे मंदिर सातव्या शतकाच्याही आधीपासून अस्तित्वात असावं. चोळा साम्राज्याच्या राजांनी ह्या मंदिराचे दगडी बांधकाम करून जीर्णोद्धार केला आणि विजयनगर आणि मराठा राजांनी ह्या मंदिराचा विस्तार केला. इथल्या शिलालेखांमध्ये विविध राजांनी ह्या मंदिरासाठी केलेली कामे तसेच दिलेल्या देणग्यांचा उल्लेख आहे.

अभिधान: फार पूर्वी इथे श्री ब्रह्मदेवांनी उपासना केली म्हणून ह्या स्थळाला आदिपूरी (आदि = सुरुवात) असे नाव प्राप्त झाले. इथे दर्भ विपुल प्रमाणात उगवत होते म्हणून ह्या स्थळाला दर्भारण्य असे नाव प्राप्त झाले. इथे नळ राजाने उपासना केली म्हणून ह्या स्थळाला नल्लर असे नाव प्राप्त झाले आणि इथे भगवान शिवांना नल्लेश्वर असे नाव प्राप्त झाले. 

मूलवर: श्री दर्भारण्येश्वरर, श्री थिरुनल्लर-ईश्वरर
देवी: श्री प्राणांबिका, श्री भोगमार्ता पुनमुलैयल, श्री प्राणेश्वरी
क्षेत्र वृक्ष: दर्भ
पवित्र तीर्थ: नळ तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ, वाणी तीर्थ, श्री नळविनायकांच्या मंदिरातील विहिरीमध्ये अन्न आणि गंगा तीर्थे आहेत.  तसेच इथे आठ अष्टदिक्पाल तीर्थे आहेत.
विशेषता: पुराणानुसार इथले शिव लिंग दर्भाच्या गवतामध्ये सापडले म्हणून इथल्या शिव लिंगावर दर्भाची चिन्हं दिसतात.

क्षेत्र पुराण:

१. पुराणानुसार सृष्टी निर्माण केल्यावर ब्रह्मदेव सृष्टीमध्ये भ्रमण करण्यासाठी निघाले. ते जेव्हा इथे दर्भाने भरलेल्या अरण्यात आले तेव्हां इथले निसर्गसौंदर्य पाहून ते मुग्ध झाले. त्यांनी इथे तपश्चर्या केली आणि येथील स्वयंभू लिंगाची पूजा केली. भगवान शिव त्यांच्या पूजेवर प्रसन्न होऊन इथे आले आणि त्यांनी ब्रह्मदेवांना वेदांची रहस्ये सांगितली तसेच इतर शास्त्रांचं ज्ञान दिलं. ब्रह्मदेवांनी इथे बराच काळ राहून शिव-पार्वतींची उपासना केली आणि त्यांची मंदिरे बांधली. ब्रह्मदेवांनी ब्रह्म तीर्थ निर्माण केलं तर सरस्वती देवींनी वाणी तीर्थ निर्माण केलं. इंद्रदेव, अष्टदिक्पाल (आठ दिशा) तसेच स्वर्गीय हंसाने त्यांची त्यांची शिव लिंगे निर्माण केली आणि त्यांची पूजा केली. 

२. पुराणानुसार भगवान विष्णूंनी इथे शिव-पार्वतींची पूजा केली आणि त्या पूजेच्या प्रभावाने मन्मथ (कामदेव) ह्या पुत्राची प्राप्ती केली. त्यांनी कृतज्ञतेचं प्रतीक म्हणून सोमस्कंद मूर्ती निर्माण केली ज्यामध्ये श्री मुरुगन भगवान  शिव आणि पार्वती देवींच्या मध्ये बसले आहेत. काही काळाने त्यांनी हि मूर्ती इंद्रदेवांना दिली. इंद्रदेवांनी ह्या मूर्तीची पूजा केली आणि त्या प्रभावाने त्यांना जयंत आणि जयंती असे पुत्र आणि पुत्री प्राप्त झाले. कालांतराने इंद्रदेवांनी अजून सहा सोमस्कंद मूर्ती निर्माण केल्या आणि त्या मूर्ती मुचुगंद राजाला दिल्या. मुचुगंद राजाने ह्या मूर्ती सात ठिकाणी स्थापन केल्या ज्यांना एकत्रित सप्त विडंग स्थळ असे म्हणले जाते. हे मंदिर त्या सात स्थळांपैकी एक आहे. इथे भाविक जन अपत्य प्राप्तीसाठी ह्या मूर्तीची पूजा करतात. इथल्या विडंगाचे नाव नगर विडंग असे आहे. सप्त विडंग स्थाने अशी आहेत

मंदिराचे नाव	विडंगाचे नाव	भगवान शिवांचे नाव	श्री पार्वती देवींचे नाव	स्थळ	नृत्य मुद्रा	नृत्य मुद्रेचा अर्थ
श्री त्यागराजर मंदिर	विधी-विडंगर	श्री वाल्मिकी-नाथर	श्री कमलांबिकाई	थिरुवरुर	अजबनटनं	जपाशिवाय नृत्य. भगवान विष्णूंच्या वक्षस्थळावर श्री त्यागराज स्थित आहेत असं चित्रीकरण आहे.
श्री दर्भारण्येश्वरर	नगर-विडंगर	श्री दर्भारण्येश्वरर	श्री प्राणाम्बिकाई	थिरुनल्लर	उन्मथनटनं	एक उन्मत्त मनुष्य नृत्य करत आहे असे दृश्य
श्री कायारोहणस्वामि	सुंदर-विडंगर	श्री कायारोहणस्वामि	श्री निलयधाकाशी	नागपट्टीनं	विलाथी- नटनं	सागराच्या लाटेसारखं नृत्य
श्री कन्नयरिया मुदयार	अभि-विडंगर	श्री सहस्रनेत्र-नादरस्वामी (कन्नयरियानाथर)	श्री कैलास-नायकी	थिरुकरवसल	कुक्कुड नटनं	मोरासारखे नृत्य
श्री ब्रम्हपुरीश्वरर	अवनी- विडंगर	श्री ब्रम्हपुरीश्वरर	श्री ब्रम्हकुजल-अम्बीगाई	थिरुकुवलै	भृंग नटनं	फुलाभोवती फिरणाऱ्या मधुमाशी सारखे नृत्य
श्री वैमुरनाथर मंदिर	नल्ल-विडंगर	श्री वैमुर-नाथर	श्री पालीनुं-नान-मोळी-अम्माई	थिरुवैमुर	कमल नटनं	वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणाऱ्या कमळासारखे नृत्य
श्री वेदारण्येश्वरर	भुवनी-विडंगर	श्री वेदारण्येश्वर	श्री वेदनायकी	थिरुमरैक्कडू (वेदारण्यम)	हंसपद-नटनं	हंस चालण्यासारखे नृत्य

३. पुराणानुसार एकदा देव भगवान शिवांकडे गेले आणि त्यांनी पृथ्वीवर सत्र यज्ञ करण्यासाठी कुठली जागा योग्य आहे असं विचारलं तेव्हा भगवान शिवांनी एक दर्भाचं (कुश गवत) चक्र (नेमी) निर्माण केलं. ते चक्र फिरत फिरत इथे स्थिर झालं म्हणून हि जागा यज्ञ आणि उपासनेसाठी निवडली. म्हणून ह्या स्थळाला नैमिषारण्य असं संबोधलं जातं. अजून एका पुराणानुसार ह्या ठिकाणी भगवान शिवांनी एका निमिषात अनेक राक्षसांचा संहार केला म्हणून ह्या स्थळाला नैमिषारण्य असं संबोधलं जातं असा पण समज आहे.

४. पुराणानुसार निषाद राज्याच्या नळ राजाने विदर्भाच्या दमयंतीबरोबर विवाह केला. शनिदेवांना दमयंतीबरोबर विवाह करायचा होता. पण ते जमलं नाही म्हणून शनिदेवांना खूप राग आला. त्यांना नळ राजाविषयी मत्सर निर्माण झाला. नळ राजा हा न्याय्य आणि धार्मिक असल्याकारणाने शनिदेव नळ राजांना काही त्रास देऊ शकले नाहीत. एकदा नळ राजाने पूजा चालू करण्याआधी पाय धुतले. पण त्यांनी पाय बरोबर धुतले नाहीत म्हणून शनिदेवांना नळ राजाच्या आयुष्यात व्यत्यय आणण्याची संधी प्राप्त झाली. शनिदेवांच्या प्रभावाने नळ राजाचे खूप नुकसान झाले. त्याचे सर्व राज्य गेले तसेच त्यांची पत्नी पण त्यांना सोडून गेली. काही काळाने नारद मुनी आणि भारद्वाज मुनींनी नळ राजाला भगवान शिवांच्या स्थळांची तीर्थयात्रा करण्याचा सल्ला दिला. नळ राजा त्यांच्या तीर्थयात्रेमध्ये ह्या स्थळी आले. त्यांनी एक तीर्थ निर्माण केलं आणि ते मंदिरामध्ये भगवान शिवांची पूजा करण्यास गेले. शनिदेव भगवान शिवांना भिऊन असल्याकारणाने ते बाहेरच थांबले. भगवान शिवांनी शनिदेवांना आज्ञा केली की जे कोणी शनिदेवांची पूजा करून मग मंदिरात येतील त्यांना शनिदेव कधीही कष्ट पोचविणार नाहीत. तेव्हापासून जे कोणी शनिदेवांची पूजा करून मग मंदिरात दर्शन घेण्यास जातात त्यांची शनिदेवांच्या दुःखमय प्रभावातून मुक्ती होते असा समज आहे.

५. पुराणानुसार वेदवर्थन राज्याच्या थुयकुंड ह्या राजाने पुत्रकामेष्ठी यज्ञ केला. राजाला पुत्रप्राप्ती झाल्यावर हा यज्ञ ज्या दोन ब्राह्मणांनी केला त्या ब्राह्मणांना राजाने संपत्ती, उपहार तसेच एक एक गाय दान दिली. ह्या गायींपैकी एक गाय जास्त निरोगी असल्याने त्या दोन ब्राह्मणांमध्ये वाद चालू झाला. ते काठी घेऊन एकमेकांवर वार करू लागले. हे चालू असताना एका ब्राह्मणाच्या काठीचा वार एका गायीवर पडला आणि त्यामुळे ती गाय मृत्युमुखी पडली. त्यामुळे त्या ब्राह्मणावर गोहत्येचा दोष लागला. ह्या दोष परिहारासाठी तो ब्राह्मण रोमास ऋषींकडे गेला. रोमास ऋषींनी त्या ब्राह्मणाला ह्या स्थळी येऊन तीर्थामध्ये स्नान करून इथल्या भगवान शिवांची पूजा करण्याचा सल्ला दिला. त्या ब्राह्मणाने तसे केल्यानंतर त्याला गोहत्या दोषापासून मुक्ती मिळाली.

६. पुराणानुसार भारद्वाज ऋषी अवंती नगरीच्या उरुची राजाला भेटावयास गेले त्यावेळी राजाने त्यांना सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ दान कुठले असा प्रश्न विचारला. ऋषींनी राजाला सांगितले कि दर्भारण्येश्वरर इथे केलेले अन्नदान हे सर्वात श्रेष्ठ दान आहे. राजा ह्या स्थळी आला आणि त्याने भगवान शिवांची भक्तिभावाने पूजा केली. भगवान शिवांनी राजाला वरदान दिले. राजाने भगवान शिवांकडे शाश्वत कृपा मागितली आणि तसेच त्याच्याकडे जो कोणी येईल त्याला अन्नदान करण्याची क्षमता मागितली. त्यानंतर राजा इथेच राहिला आणि त्याने आपलं उरलेलं आयुष्य गरिबांच्या सेवेत घालवलं.

७. अजून एक पुराण एका गवळ्याशी निगडित आहे. इथल्या राजाच्या आज्ञेनुसार हा गवळी दररोज मंदिरासाठी दूध पुरवायचा. इथल्या लेखापालाने गवळ्याला त्याच्या घरी दुध पोचवायला सांगितले आणि त्याची नोंद मंदिराच्या खात्यामध्ये करण्यास सांगितले. त्या प्रामाणिक गवळ्याने तसे करण्यास नकार दिला त्यामुळे त्या लेखापालाने त्याला शिक्षा देण्याची धमकी दिली. त्या गवळ्याने श्री दक्षिणामूर्तींकडे न्याय मागितला. असा समज आहे की त्यावेळी श्री दक्षिणामूर्तींनी त्या लेखापालाच्या दिशेने त्रिशूल फेकले. त्या त्रिशुळाच्या मार्गामध्ये बलीपीठ होते ते त्रिशूळाला मार्ग देण्यासाठी थोडे बाजूला झाले. म्हणून इथे बलीपीठ शिव लिंगाच्या समरेषेमध्ये नाही. 

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

श्री विष्णू, श्री ब्रह्म, श्री इंद्र, अष्टदिक्पाल, अगस्त्य ऋषी, पुलस्ती ऋषी, अर्जुन, नळ राजा, प्रभू श्रीरामांचे पुत्र लव आणि कुश, व्यास ऋषी, शुक ऋषी आणि श्री बलराम.

वैशिष्ट्ये:

१. राजगोपुराला नमस्कार करून मंदिरामध्ये प्रवेश करताना प्रवेशाच्या पायरीला नमस्कार करून आत जायची प्रथा आहे.

२. हे सप्त विडंग स्थळांपैकी एक आहे.

३. हे शक्ती पीठांपैकी एक असून ह्या पीठाला प्राणेश्वरी शक्ती पीठ असे म्हणतात.

४. इथल्या शिव लिंगावर दर्भाची चिन्हे दिसतात. 

५. इथले बलीपीठ शिव लिंगाच्या समरेषेमध्ये नाही.

६. ह्या मंदिरामध्ये शनिदेवांना प्राधान्य आहे.

७. हे नवग्रह स्थळांपैकी शनिश्वरांचे स्थळ आहे.

८. इथे नवग्रहांचे देवालय नाही. 

९. इथल्या शनिश्वरांच्या मूर्तीमध्ये त्यांना दोन हात आहेत. सहसा चार हात असतात. 

१०. ह्या मंदिराच्या आवारामध्ये १७ शिव लिंगे आहेत. 

११. वसंत मंडपामध्ये स्टुक्कोची चित्रे आहेत ज्यामध्ये भगवान शिवांनी केलेली १० नृत्ये चित्रित केली आहेत.

१२. इथे अशी चित्रे आहेत ज्यामध्ये नळ राजाची पुराणे चित्रित केली आहेत.

१३. इथे गाभाऱ्याच्या समोर सोन्याचा मुलामा दिलेला ध्वजस्तंभ आहे.

मंदिराबद्दल माहिती:

हे मंदिर २ एकर्स वर पसरलेलं आहे. इथे सात स्तरांचे राजगोपुर आणि दोन परिक्रमा आहेत. मंदिराच्या पुढे मंडप आहे. इथले शिव लिंग स्वयंभू आहे. ते दर्भाच्या गवतामध्ये सापडले. म्हणून ह्या स्थळाला दर्भारण्यं असं म्हणतात. शिव लिंगावर दर्भाची चिन्हे आहेत. इथले बलीपीठ आणि नंदी हे शिव लिंगाच्या समरेषेमध्ये नाहीत. गाभाऱ्याच्या समोर सोन्याचा मुलामा दिलेला भव्य ध्वजस्तंभ आहे. 

कोष्ठ मूर्ती: श्री दक्षिणामूर्ती, श्री विष्णू, श्री ब्रह्म आणि श्री दुर्गा देवी

कोष्ठ मूर्तींच्या बाजूला त्यागराजांची मूर्ती आहे ज्याचे नाव उन्मत्त नर्थन त्यागराज असे आहे आणि त्यांच्या बरोबर त्यांच्या पत्नी निलोथंबाळ आहेत. बाहेरील परिक्रमेमध्ये नळ राजाच्या कथा चित्रित केल्या आहेत. वसंत मंडपामध्ये भगवान शिवांनी केलेली विविध नृत्ये स्टुक्को चित्रांमध्ये चित्रित केली आहेत. भगवान शिवांच्या देवालयाच्या डाव्या बाजूला प्रवेशावर श्री शनीश्वरांचे देवालय आहे. शनीश्वरांच्या देवालयामध्ये एक छोटा गाभारा आहे. शनीश्वर पूर्वाभिमुख आहेत आणि त्यांना दोन हात आहेत. 

आतल्या परिक्रमेमधल्या मूर्ती आणि देवालये: शैव संत सुंदरर, ६३ नायनमार, श्री नल्लेश्वरर, श्री स्थळविनायक, श्री स्वर्ण गणपती, श्री सुब्रह्मण्य, श्री आदिशेष, श्री नळअरण्य पेरुमल, श्री महालक्ष्मी, श्री भैरव, नटराज सभा आणि उत्सव मूर्ती. उजव्या बाजूला गवळी, त्याची पत्नी आणि लेखापाल ह्यांच्या मूर्ती आहेत.

इथलं मरगद लिंग सुरक्षित ठेवले आहे. दररोज सकाळी ८.३० वाजता ह्या लिंगावर अभिषेक केला जातो आणि पूजा केली जाते.

ह्या मंदिरातली इतर देवालये: श्री स्वर्ण गणपती, श्री मुरुगन, श्री नटराज, श्री सोमस्कंद, श्री आदिशेष, श्री सूर्य आणि श्री भैरव ह्यांच्यापण मूर्ती आहेत. तसेच इथे नळ राजाची मूर्ती आणि त्याने पुजीलेलं लिंग पण आहे.

प्रार्थना:

१. श्री शनीश्वरांच्या प्रभावामुळे उत्पन्न होणाऱ्या आव्हानांपासून मुक्ती मिळविण्यासाठी इथे भाविक जन नळ तीर्थामध्ये स्नान करतात आणि भगवान शिवांची पूजा करतात.

२. पूर्व आणि वर्तमान पापांचं क्षालन करण्यासाठी भाविक जन इथे ब्रह्म तीर्थामध्ये स्नान करतात आणि भगवान शिवांची पूजा करतात. 

३. ज्ञानप्राप्तीसाठी, गायनामध्ये प्राविण्य प्राप्त करण्यासाठी तसेच काव्यकलेमध्ये प्राविण्य मिळविण्यासाठी भाविक जन इथे सरस्वती तीर्थामध्ये (वाणी तीर्थ) स्नान करतात.

पूजा:

दररोज सकाळी ६ पासून ते रात्री ९ पर्यंत भगवान शिवांच्या सहा पूजा केल्या जातात. श्री शनीश्वरांच्या पांच पूजा केल्या जातात. शनी गोचर समयी (शनिदेव जेव्हा एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतात) तसेच पौर्णिमा, पूरत्तासी महिन्यातील अमावस्या ह्या दिवशी विशेष पूजा केली जाते. ह्याशिवाय नियमित प्रदोष पूजा केली जाते. शुक्रवार, तामिळ नववर्ष तसेच इंग्लिश नववर्ष ह्या दिवशी विशेष पूजा केली जाते.

मंदिरात साजरे होणारे महत्वाचे सण:

वैकासि (मे-जून): १० दिवसांचा ब्रह्मोत्सव
मासी (फेब्रुवारी-मार्च): महाशिवरात्री
आनी (जून-जुलै): नटराज उत्सव
पूरत्तासी (सप्टेंबर-ऑक्टोबर): पौर्णिमेला मरगद लिंगावर विशेष पूजा, नवरात्री उत्सव
कार्थिगई (नोव्हेंबर-डिसेंबर): थिरुकार्थिगई, दिवाळी
पंगूनी (मार्च-एप्रिल): पंगूनी उथिरम (उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रावर उत्सव)
थै (जानेवारी-फेब्रुवारी): पोंगल

मंदिराच्या वेळा: सकाळी ६ ते दुपारी १, दुपारी ४ ते रात्री ९

मंदिराचा पत्ता:

श्री थिरुनल्लर शनीश्वरर मंदिर,
थिरुनल्लर,
कारैक्कल,
पॉंडिचेरी

दूरध्वनी: +९१-४३६८२३६५३०, +९१-९४४२२३६५०४

आभार: https://tamilnadu-favtourism.blogspot.com/,

 https://temple.dinamalar.com/en/

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.