थिरुपल्ली मुक्कूडल येथील श्री त्रिनेत्रस्वामी मंदिर

हे शिवमंदिर कावेरी नदीच्या दक्षिण तीरावर, थिरुवारूरपासून सुमारे ५ किलोमीटरवर वसले आहे. थिरुविरकुडीपासून सुमारे १० किलोमीटर, पल्लिवरमंगलमपासून ३ किलोमीटर आणि केक्कराईपासून २ किलोमीटरवर आहे. सध्या हे स्थान कुरुवी रामेश्वरम् या नावाने ओळखले जाते. थिरुवारूर–केक्कराई मार्गावर पूल ओलांडल्यानंतर सुमारे १ किलोमीटरवर हे मंदिर आहे.

मूळ मंदिर सातव्या शतकापूर्वीपासून अस्तित्वात होते असे मानले जाते. नंतर चोळा राजांनी मंदिराची पुनर्बांधणी केली आणि विजयनगरच्या राजांनी त्याचा विस्तार केला. मंदिरात चोळा काळातील शिलालेख आढळतात. शैव संत अप्पर यांनी या मंदिरातील भगवान शिवांची स्तुती करणारी पवित्र पदिगे गायिली आहेत.

मूलवर: श्री त्रिनेत्रनाथर, श्री मुक्कूडलनाथर, श्री मुक्कोणेश्वरर, श्री त्रिनेत्रस्वामी

देवी: श्री मेय्मेवुकन्नी, श्री अंजाक्षी अंबिका

पवित्र तीर्थ: मुक्कूडल तीर्थम् (षोडश तीर्थम्)

क्षेत्र वृक्ष: बिल्ववृक्ष

पौराणिक नाव: केक्कराई थिरुपल्ली मुक्कूडल, आर्यनपल्ली

वर्तमान नाव: थिरुपल्ली मुक्कूडल

क्षेत्र पुराण:

१. असा समज आहे की हे अशा पवित्र स्थळांपैकी हे एक स्थान आहे जिथे प्रभू श्रीरामांनी पितृतर्पण केले. त्यामुळे या ठिकाणी तर्पण केल्यास गया येथे तर्पण केल्याचे पुण्यफळ मिळते, असे मानले जाते. म्हणून या स्थानाला केक्कराई हे नाव प्राप्त झाले असे सांगितले जाते. गया कराई या संकल्पनेशी या नावाचा संबंध जोडला जातो. 

२. या मंदिरातील तीर्थकुंड श्री गणेशांनी ऋषी भृंगी यांच्यासाठी खोदले, अशीही आख्यायिका आहे.

३. पुराणानुसार, जटायू या पवित्र स्थळी आला आणि त्याने येथे तपश्चर्या केली. त्याने भगवान शिवांकडे अशी प्रार्थना केली की, मोक्षप्राप्तीसाठी त्याला काशी आणि रामेश्वर येथे एकाच वेळी स्नान करण्याची संधी मिळावी. भगवान शिवांनी त्याला दर्शन देऊन सांगितले की, जेव्हा रावण सीतेचे हरण करेल, तेव्हा जटायू सीतेचे रक्षण करण्याचा आणि तिला वाचवण्याचा प्रयत्न करील. त्या युद्धात रावण जटायूचे पंख छाटेल. त्यानंतर जटायूची प्रभू श्रीरामांशी भेट होईल आणि श्रीरामांच्या चरणी त्याचा प्राणान्त होईल. जटायूने आपल्या मृत्यूपूर्वी प्रयागराज, काशी आणि रामेश्वर येथे स्नान करण्याची इच्छा व्यक्त केली. तेव्हा भगवान शिवांनी या मंदिराच्या तीर्थकुंडात त्या तिन्ही पवित्र तीर्थांचे आगमन घडवून आणले.

भगवान शिवांनी पुढे सांगितले की, या मंदिरातील तीर्थकुंडात स्नान केल्याने रामेश्वरमधील समुद्रकिनाऱ्यावरील सोळा सेतुसमुद्र स्नानघाटांवर स्नान केल्याचे पुण्य मिळते. त्यामुळे हे तीर्थ षोडश-सेतू-तीर्थ तसेच मुक्कूडल तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

४. पुराणानुसार, एक चोळा राजा भगवान शिवांचा अत्यंत निष्ठावान भक्त होता. भोजन करण्यापूर्वी तो भगवान शिवांची पूजा करीत असे.

एकदा तो या मंदिरात आला असता, उशीर झाल्यामुळे मंदिराचे दरवाजे बंद झाले होते. राजाची भोजनापूर्वी शिवपूजा करण्याची सवय त्याच्या सेवकांना माहीत होती. त्यांनी त्याच्यासमोर घोड्यांना देण्यात येणाऱ्या चाऱ्याची पोती ठेवली आणि ते शिवलिंगासारखे दिसेल अशी व्यवस्था केली. राजाला शिवलिंगाचे दर्शन झाल्याचा आनंद झाला. त्याने त्या पोत्याची शिवलिंग म्हणून पूजा केली आणि त्यानंतर भोजन केले.

दुसऱ्या दिवशी आपली फसवणूक झाल्याचे राजाला समजले. त्याने ते पोते उचलण्याचा प्रयत्न केला; परंतु ते त्याला उचलता आले नाही. कारण ते पोते प्रत्यक्ष शिवलिंगात परिवर्तित झाले होते, अशी आख्यायिका आहे. नंतर राजाने ते शिवलिंग मंदिरात प्रतिष्ठापित केले.

५. स्थळपुराणानुसार, तपोवधानी नावाच्या एका राणीने या मंदिरातील श्री पार्वती देवींची पुत्रप्राप्तीसाठी प्रार्थना केली. असे मानले जाते की, श्री पार्वती देवी स्वतः मंदिराच्या तीर्थकुंडात कमळावर तरंगणाऱ्या बालिकेच्या रूपात प्रकट झाल्या. राणीच्या नजरेस ती बालिका पडली आणि तिने तिला आपली मुलगी म्हणून वाढवले. नंतर भगवान शिवांनी तिच्याशी विवाह केला, असा समज आहे.

ह्या ठिकाणी ज्यांनी उपासना केली त्यांची नावे:

प्रभू श्रीराम, जटायू, ऋषी भृंगी, ऋषी मूरक्क, शैव संत अप्पर

वैशिष्ट्ये:

१. मंदिरातील शिवलिंग अत्यंत सुंदर आहे.

२. मंदिरातील तीर्थकुंड हे प्रयागराजच्या त्रिवेणी संगमाप्रमाणे गंगा, यमुना आणि सावित्री या तीन नद्यांचा संगम असल्याचे मानले जाते.

३. प्रभू श्रीराम आणि जटायू यांच्याशी या स्थानाचा संबंध असल्यामुळे हे स्थान कुरुवी रामेश्वरम् म्हणून ओळखले जाते. कुरुवी म्हणजे तमिळ भाषेत चिमणी/लहान पक्षी.

४. महाशिवरात्रीच्या दिवशी भगवान सूर्याची किरणे शिवलिंगावर पडतात.

५. गर्भगृहासमोर असलेला नंदी किंचित एका बाजूला मान वळवून बसलेला आहे. तो काहीतरी ऐकत असल्यासारखा दिसतो.

६. मंदिरातील सर्व मूर्ती अत्यंत सुंदर आहेत.

७. मंदिराच्या तीर्थकुंडात सोळा विहिरी आहेत, अशी श्रद्धा आहे. या विहिरींमध्ये स्नान केल्यास कुंभकोणम येथील महामाघम तीर्थकुंडात स्नान केल्याचे पुण्यफळ मिळते, असे मानले जाते.

मंदिराबद्दल माहिती:

हे मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. मंदिराला स्वतंत्र राजगोपुरम् नाही. प्रवेशद्वारावर कमानीची रचना आहे. मंदिरात एक प्रदक्षिणामार्ग (प्रकार) आहे. मंदिरात ध्वजस्तंभ नाही. गर्भगृहासमोर बलीपीठ आणि नंदी आहेत. प्रवेशद्वाराच्या कमानीवर प्रभू श्रीराम, जटायू, श्री गणेश आणि श्री सुब्रह्मण्य यांच्या स्टुको प्रतिमा आहेत. गर्भगृहाच्या वर दोन स्तरांचे गोपुरम् आहे. मुख्य शिवलिंग स्वयंभू लिंग आहे.

कोष्ठमूर्ती: श्री गणेश, श्री दक्षिणामूर्ती, श्री लिंगोद्भवर, श्री ब्रह्मा, श्री दुर्गा देवी.

प्रदक्षिणामार्गात (प्रकारात) पुढील देवता व संतांच्या मूर्ती/देवालये  आहेत: श्री विनायक, वल्ली आणि दैवानै समवेत श्री सुब्रह्मण्य, श्री गजलक्ष्मी देवी, श्री सूर्य, श्री चंद्र, नागदेवता, श्री ब्रह्मा, श्री शनी, शैव संत नालवर, श्री चंडिकेश्वर

अंबिका देवीचे स्वतंत्र पूर्वाभिमुख मंदिर आहे.

महाशिवरात्रीच्या दिवशी सूर्याची किरणे शिवलिंगावर पडतात.

प्रार्थना:

१. असे मानले जाते की, मंदिराच्या तीर्थकुंडात स्नान करून सलग बारा अमावास्यांना भगवान शिवांची उपासना केल्यास विवाहातील अडथळे दूर होतात आणि पुत्रदोष असल्यास तोही दूर होतो.

२. भक्त आपल्या पूर्वजांसाठी येथे तर्पण विधी करतात. येथे तर्पण केल्याने गया येथे तर्पण केल्यास मिळणारे पुण्यफळ प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.

३. मंदिराच्या तीर्थकुंडात सोळा विहिरी असल्याचेही नमूद केले आहे. या पवित्र तीर्थात स्नान केल्यास कुंभकोणमच्या महामाघम तीर्थकुंडात स्नान केल्यासारखे पुण्य मिळते, अशी श्रद्धा आहे.

पूजा:

नियमित दैनिक पूजा केल्या जातात. तसेच अमावास्या पूजा, प्रदोष पूजा केल्या जातात. भक्त अमावास्येच्या दिवशी विशेषतः पूर्वजांच्या कल्याणासाठी तर्पण व धार्मिक विधी करतात.

मंदिरात साजरे होणारे सण:

आडी (जुलै–ऑगस्ट): आडी पूरम् (पूर्वाफाल्गुनी (पूरम्) नक्षत्राच्या दिवशी उत्सव).

आवनी (ऑगस्ट–सप्टेंबर): गणेश चतुर्थी

ऐप्पासी (ऑक्टोबर–नोव्हेंबर): अन्नाभिषेक, स्कंद षष्ठी

कार्थिगई (नोव्हेंबर–डिसेंबर): थिरुकार्थिगई

थै (जानेवारी–फेब्रुवारी): मकर संक्रांती

मासी (फेब्रुवारी–मार्च): महाशिवरात्री

मंदिराच्या वेळा: सकाळी १०:०० ते दुपारी १२:००, संध्याकाळी ६:०० ते रात्री ८:००

मंदिराचा पत्ता:

श्री त्रिनेत्रस्वामी मंदिर, 
थिरुपल्ली मुक्कूडल, पोस्ट केक्कराई,
तालुका व जिल्हा थिरुवारूर,
तामिळनाडू – ६१०००२, भारत.

दूरध्वनी: ९८६५८४४६७७, ०४३६६-२४४७१४

पुजारी यांचा संपर्क: श्री गणेश गुरुक्कल +९१-८४२८६०७४४८

अस्वीकरण आणि शिष्टाचार (Disclaimer and courtesy):

ह्या लेखांमधली माहिती संकलित करताना विविध आचार्यांचे उपन्यास, दक्षिण भारतातील काही नियतकालिके, तसेच इंटरनेट वरील विविध ब्लॉग्स आणि वेबसाईट्स ह्यांचा आधार घेतला आहे. आपल्याला ह्या लेखांमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास आम्हाला जरूर कळवा.